Tarixi Azərbaycan şəhəri İrəvan 1918-ci ildə bizim ərazilərdə yaradılan Ermənistan Respublikasına paytaxt kimi verilib. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin süqutundan sonra Azərbaycan torpaqlarının Ermənistan adlanan respublikaya pay-püş edilməsi ənənə halını aldı.
Sovet dövründə başlayan ərazilərimizin parşalanması prosesi xalqımıza çox acı nəticələr yaşatdı. Çoxunuz bilmirsiz ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasının xeyli sayda kəndləri Naxçıvandan qoparılaraq Ermənistana verilib.
Bu acı proses Sovet dövründə, daha dəqiq desək, 1921-ci ildən sonra daha eybəcər şəkil alıb və Naxçıvanın bir sıra kəndləri Ermənistana verilib. Bu kəndlər arasında Cəhri rayonun da kəndləri olub.
“Maraq doğuran digər məqam 1929-cu ildə Ermənistan SSR-ə verilən kəndlərin - Sultanbəy, İtqıran, Ciqin-Almalı, Ağxaçın 1921-ci ildə bu rayonun tərkibində olmasıdır”
AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitutunun Ermənişünaslıq şöbəsinin müdiri Elnur Kəlbizadə “XX əsrin 20-ci illərində Naxçıvan diyarının İnzibati ərazi quruluşu” tarixi-coğrafi araşdırmasında çox mühüm faktlar açıb. Alim Ermənistana verilən bir sıra kəndlərin məhz Naxçıvan MR-na aid olduğunu sənədlər əsasında üzə çıxarıb.
“28 iyul 1920-ci ildə XI Qırmızı Ordunun Naxçıvana daxil olmasından sonra Naxçıvan Sovet Sosialist Respublikası elan edildi. Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Arxivində saxlanılan bir sənəd o dövrdə Naxçıvanın inzibati-ərazi quruluşunu müfəssəl şəkildə öyrənməyimizə imkan verir. Bu sənədin surəti AMEA Naxçıvan Bölməsinin Mərkəzi Elmi Arxivində saxlanılır. 16 mart 1921-ci il tarixli sənəd “Naxçıvan MSSR-in inzibati-ərazi quruluşu” adlanır. Sənəd Baş Ştab (Qərargah) Akademiyasının dinləyicisi M.Pereşin tərəfindən Azərbaycan SSR-in Fövqəladə Komissarına və Naxçıvan SSR-in Xalq Hərbi Komissarına məruzə şəklində hazırlanmışdır. Sənəddə Naxçıvan SSR-in tərkibində 3 qəzanın (Naxçıvan, Şərur və Ordubad) və 9 rayonun (Tumbul, Cəhri, Şahbuz, Yaycı, Əbrəqunus, Çənnəb, Baş Noraşen, Şahtaxtı və Sədərək) adı çəkilir.
1924-cü ildə Naxçıvan MSSR-in tərkibində 3 qəza (Naxçıvan, Şərur və Ordubad) və 9 dairə olmuşdur. Artıq 1925-ci ildə isə Naxçıvan MSSR ərazisindəki bütün qəzalar ləğv edilmiş və 9 dairə (rayon) yaradılmışdır. 1925- ci ildə regionda olan bir sıra kəndlərin adlan dəyişdirilmiş və aşağıdakı rayonlar yaradılmışdır - Baş Noraşen, Qıvraq, Cəhri, Tumbul, Nərimanov, Əbrəqunus, Culfa, Ordubad, Parağa və Aza. Tarixi mənbələr sübut edir ki, 1927-ci ildə Naxçıvan MSSR-in tərkibində 8 dairə (rayon) və 227 yaşayış məntəqəsi olmuşdur.
Beləliklə, dövrün inzibati ərazi quruluşunun öyrənilməsi istiqamətində gəldiyimiz nəticə ondan ibarətdir ki, Naxçıvanda sovet hakimiyyətinin qurulduğu ilk dövrlərdən etibarən bölgənin inzibati-ərazi quruluşunda eksperimental xarakterli dəyişikliklər edilmiş, 1921-ci ildə Naxçıvanda sovet hakimiyyəti qurularkən Naxçıvanın ərazisi bugünkindən daha geniş əraziləri əhatə etmiş, bu gün Ermənistan Respublikasının ərazisində olan bir sıra kəndlər o zaman məhz Naxçıvan SSR-in müxtəlif rayonlarının tərkibində olmuşdur. 28 iyul 1920-ci ildə XI Qırmızı Ordu hissələrinin Naxçıvana daxil olmasından sonra Naxçıvan Sovet Sosialist Respublikası elan edildi. Əsli Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Arxivində, surəti AMEA Naxçıvan Bölməsinin Mərkəzi Elmi Arxivində saxlanılan bir sənədlə tanışlıq bizə 1921-ci ildə Naxçıvan SSR-in inzibati-ərazi quruluşu haqqında müfəssəl məlumat almağa imkan verir. AMEA Naxçıvan Bölməsinin Elmi Arxivində fond 8, siyahı 4, iş 5-də saxlanılan «Sxemı adminstrativno-territorialğnoqo deleniə Naxiçevanskoy ASSR» (“Naxçıvan MSSR-in inzibati ərazi bölgüsünün sxemi”) adlı 16 mart 1921-cü il tarixli sənəddə Naxçıvan ərazisində o zaman üçün 3 qəza (Naxçıvan, Şərur və Ordubad) və 9 rayonun adı çəkilir. Qeyd edək ki, bu sənəd Baş Ştab Akademiyasının dinləyicisi M.Pereşin tərəfindən Azərbaycan SSR-in Fövqəladə Komissarına və Naxçıvan SSR-in Xalq Hərbi Komissarına məruzə şəklində hazırlanmışdır. Sənəddə Naxçıvan qəzasının tərkibində Tumbul, Cəhri və Şahbuz rayonlarının, Ordubad qəzasının tərkibində Yaycı, Əbrəqunus və Çənnəb rayonlarının, Şərur rayonunun tərkibində isə Baş Noraşen (Cəlilkənd), Şahtaxtı və Sədərək rayonlarının olduğu göstərilir”.
E.Kəlbizadənin qeyd etdiyinə görə, məruzənin əvvəlində Naxçıvanda inzibati-ərazi bölgüsü məsələsinin problemlərinə toxunan M.Pereşin göstərir ki, Naxçıvan SSR-də inzibati bölgü və idarəçilik işi o zaman çox pis təşkil olunmuşdu: “Sənəddə qeyd edilir ki, hətta daxili idarəçiliyə cavabdeh olan orqanlar belə Respublikanın dəqiq sərhədlərini, qəza (uyezd) və rayon bölgüsünü bilmirlər. Məruzənin “Naxçıvan SSR-in şəhər və kəndləri: yerləşdikləri qəza və rayonlar üzrə” adlanan hissəsində o zamankı qəzaların, rayonların və bu rayonların tabeliyində olan yaşayış məntəqələrinin də adları çəkilmişdir. O zaman Naxçıvan qəzasının mərkəzi Naxçıvan şəhəri, Şərur qəzasının mərkəzi Yengicə kəndi, Ordubad qəzasının mərkəzi isə Ordubad şəhəri idi.
Naxçıvan qəzasının Tumbul rayonuna 39 yaşayış məntəqəsi, Cəhri rayonuna 21 yaşayış məntəqəsi, Şahbuz rayonuna isə 36 yaşayış məntəqəsi daxil olmuşdur. Tumbul rayonunun mərkəzi Tumbul kəndi idi. Bu rayona 4 qəsəbə 35 kənd daxil olmuşdur. Rayon ərazisində adı çəkilən Qaracakənd, Naxşı-nərgiz, Xaçaparaq, Qızıl-burun, Dərəşam, Baş-Başı, Volmuninskiy yaşayış məntəqələrinin bəziləri dağılmış, bəzilərinin əhalisi şəhər mərkəzlərinə və digər kəndlərə köçmüş, bəzilərinin isə adları dəyişdirilmişdir.
Tədqiqatlarımız göstərir ki, ruslar tərəfindən “Baş-başu” kimi qeydə alınmış ərazi Naxçıvanın yerli əhalisi tərəfindən Bozbaşlı adlandırılmışdır. Hələ 2011-ci ildə Naxçıvanın müxtəlif əraziləri ilə bağlı mənbələrdə verilən məlumatların yerli əhalinin yaddaşında qalan məlumatlarla müqayisəsini aparmaq üçün muxtar respublikanın bir neçə yaşlı sakini ilə görüşmüşdük. Apardığımız belə söhbətlərdən biri zamanı Əliabad qəsəbə sakini, əslən keçmiş Şərur rayonunun Sust kəndindən olan 1928-ci il təvəllüdlü Məmmədova Çimnaz Qaybalı qızı da bu ərazi haqqında danışarkən oranı Baş-başı kimi deyil, Bozbaşlı kimi ifadə etmişdi. Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Musa Quliyev də atası, 1912-ci il təvəllüdlü Rəhim Muxtar oğlunun bu ərazinin adının Bozbaşlı olduğunu söylədiyi barədə məlumat vermişdir.
Sənəddəki yaşayış məntəqələrinin adları ilə tanış olarkən maraq doğuran digər bir məqam Tumbul rayonunun ərazisində iki Təzəkənd adlı kəndin qeydə alınmasıdır.
Müəyyən edə bildik ki, bu kəndlərdən biri indiki Babək rayonunun Babək qəsəbəsidir. İkinci Təzəkənd isə Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində XX əsrin 70-ci illərinə qədər mövcud olmuşdur. Bu kənd Yamxana kəndi ilə Abbasabad qalasının arasında yerləşmişdir. XX əsrin 70-ci illərində Araz su anbarının tikintisi ilə əlaqədar olaraq bu kənd su anbarının altında qalmışdır.
Cəhri rayonunun mərkəzi Cəhri kəndi idi. Bu rayonun tərkibində 1 qəsəbə 20 kəndin adı qeyd edilmişdir. Bu rayonun ərazisindəki bəzi kəndlərin adı sonralar müxtəlif dəyişikliklərə məruz qalmış, bəzisinin əhalisi digər yaşayış məntəqələrinə köçmüşdür. Maraq doğuran digər məqam 1929-cu ildə Ermənistan SSR-ə verilən kəndlərin- Sultanbəy, İtqıran, Ciqin-Almalı, Ağxaçın 1921-ci ildə bu rayonun tərkibində olmasıdır. 1929-cu ildə Ermənistana verilən kəndlər sırasında adı çəkilməyən, lakin bu gün bu respublikanın tərkibində olan Ses kəndinin də məhz Naxçıvanın tərkibinə daxil olması bu tarixi sənəd nəticəsində sübut olunur.
Naxçıvan qəzasının Şahbuz rayonunun tərkibinə 1 qəsəbə, 35 kənd daxil idi. Rayonun mərkəzi Şahbuz qəsəbəsi hesab edilirdi. Maraq doğuran məsələlərdən biri bu sənəddə xəzər türkləri ilə bağlı iki toponimə rast gəlməyimizdir. Bunlardan biri Kazaryot şəklində təhrifə uğramış Xəzər-yurd, digəri isə Xəzər-boğan və yaxud Xəzər-buğa kəndidir. Naxçıvanın orta əsrlər dövrü tarixi coğrafiyası ilə bağlı apardığımız tədqiqatlar göstərir ki, Xəzər türkləri bu əraziyə təkcə adlarını və etnik kimliklərini deyil, həm də inanclarını gətirmişlər. Məlum olduğu kimi, xəzərlər türk etnik kimliyinə mənsub olsalar da, inanc baxımından iudaizmə - yəhudi dininə mənsubdurlar. Heç də təsadüfi deyildir ki, hələ bəzi orta əsr mənbələrində Naxçıvan ərazisində bu dinə sitayiş edən insanların yaşaması ilə bağlı məlumatlar yer almışdır. Rayon ərazisində adı çəkilən yaşayış məntəqələri sırasında Karmalinovka kəndi xüsusilə maraq doğurur. Qeyd edək ki, bu kənd tarixi Biçənək kəndidir. XX əsrin 30-cu illərində çar Rusiyasının üsyançı malakan rus təriqətçilərini milli ucqarlara köçürməsi ilə əlaqədar olaraq bir qrup molakan Biçənək kəndi ərazisinə köçürülmüş və onlar üçün salınmış kənd sonralar Karmalinovka adlanıdırmışdır. Bu kənddə XIX əsrin 30-80-ci illərində 164, XIX əsrin 80-ci illərinin ortaları - 1904-cü ildə 280, 1905-1917-ci illər arasında 310 nəfər hər iki cinsdən əhali yaşamışdır. Əhalinin buraya köçürüldüyü dövrdə bu ərazidə iki karvansarayın olduğu barədə mənbələrdə məlumat vardır…”-deyə E.Kəlbizadə qeyd edib.
E.Kəlbizadə yazıb ki, Cəhri rayonunun ərazisinə bugünkü Babək rayonunun Naxçıvan şəhərindən şimalda və şimal-qərb istiqamətində yerləşən 14 yaşayış məntəqəsi daxil idi: Cəhri, Payız, Şeytanabad, Didivar, Nəzərabad, Vayxır, Xalxal, Xıncab, Təzəkənd, Əznəbürd, Buzqov, Lizbirt, Kərməçataq: “Sonradan boş qalmış yurd yerinə çevrilmiş, indiki Kəngərli rayonu ərazisində yerləşən Sust kəndi də məhz bu rayonun tərkibinə daxil idi”.
Alimin araşdırması kifayət qədər geniş və məzmunludur. Biz ondan müəyyən qədər istifadə etdik.
İradə SARIYEVA
