İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Azərbaycanın regionda yaratdığı yeni reallıqlar artıq hadisələrin inkişaf axarının müəyyən edilməsində də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan və Türkiyənin atdığı uğurlu hərbi və diplomatik addımlar nəticəsində Cənubi Qafqazda artıq əməkdaşlıq üçün də yeni səhifə açılır. Son dövrlərdə yenidən diqqət mərkəzində olan “3+3” platforması bunun təzahürü hesab oluna bilər.
Qeyd edək ki, platformaya Azərbaycan, Türkiyə, Rusiya, İran, Gürcüstan və Ermənistan daxildir. Layihənin müəllifləri Azərbaycan və Türkiyədir. Məqsəd region ölkələrini bir platformada birləşdirməklə bölgədə daimi sabitliyi, əməkdaşlıq mühitini təmin etməkdir. Platforma çərçivəsində növbəti görüş İranda baş tutdu. Düzdür, Gürcüstan son anda görüşə qatılmaqdan imtina etdi. Amma perspektivdə onun da bu görüşlərdə iştirakı gözlənilir. Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov Tehranda baş tutan Cənubi Qafqaz üzrə “3+3” regional platforması çərçivəsində həmkarları ilə keçirilən toplantının yekunları ilə bağlı brifinqdə bu xüsusda bildirib: “Biz Gürcüstan rəhbərliyinin “3+3” formatına qoşulmamasının səbəblərini anlayırıq. Cənubi Qafqazda “3+3” formatının qapıları Gürcüstan üçün hər zaman açıqdır. Bütün hallarda Gürcüstan hakimiyyəti öz milli maraqlarından çıxış edir. Bu onu deməyə əsas verir ki, “3+3” yaxın gələcəkdə tam heyətlə təmsil olunacaq”. Lavrov XİN başçılarının görüşündə regiondakı geosiyasi vəziyyətə çox diqqət ayırdıqlarını da xatırladıb: “Görüşdə Azərbaycanla Ermənistan, Azərbaycanla İran, Ermənistanla Türkiyə arasında münasibətlərin normallaşması prosesindən məmnunluq ifadə olundu. Onu da deyim ki, bütün bu istiqamətlər üzrə Rusiya aktiv şəkildə normallaşma prosesini dəstəkləyir. Bunu etməyə davam edəcəyik. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi böyük ölçüdə həll olunub, Qarabağ Azərbaycana məxsusdur”. Rusiyanın baş diplomatı bildirib ki, İrəvan “3+3” formatına müsbət yanaşır: “Bu, başlıca həll olunmamış problem olub. Əlbəttə ki, indi Ermənistanla Azərbaycan arasında münasibətlərin tam normallaşması ilə bağlı praktiki addımların atılması qalır. Hər şeydən öncə, sülh müqaviləsinin hazırlanması, sərhədlərin delimitasiyası və hansısa maneə olmadan nəqliyyat və iqtsadi əlaqələrin qurulması qalır. Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşması prosesinə dair bu aspektlər birbaşa olaraq “3+3” formatında müzakirə olunmur. Tərəflərin razılaşdığı kimi, bunun üçün ayrıca kanallar var. Rusiya bütün bu proseslərdə əlaqələndirici rolunu oynayır. Lakin “3+3” platforması özü-özlüyündə Azərbaycan və Ermənistanın iştirak etdiyi digər əlavə platformalar kimi Bakı ilə İrəvan arasında qalan problemləri həll etməyə obyektiv kömək edir”. Bu arada onu da qeyd edək ki, Rusiya tərəfi “3+3” formatı çərçivəsində əməkdaşlıqla bağlı sənəd təqdim edib. Sergey Lavrovun sözlərinə görə, təqdim olunan sənəddə “3+3” formatında iqtisadi, enerji, ticarət, nəqliyyat, informasiya texnologiyaları, təbii sərvətlər, humanitar, mədəniyyət, təhsil və turizm sahələrində əməkdaşlığın perspektivləri barədə Rusiyanın görüşü əks olunub: “Bütün bu istiqamətlər üzrə bu gün razılıq ifadə olunub. Tərəflər razılaşıblar ki, hər bir iştirakçı ölkə xüsusi nümayəndə təyin edəcək. Həmin nümayəndə mənim qeyd etdiyim istiqamətlər üzrə milli ideyaları formalaşdıracaq. Daha sonra bunlar bizim türkiyəli həmkarlarımızla koordinasiya olunacaq”. Lavrov “3+3” fromatında XİN başçılarının növbəti görüşünü Türkiyə tərəfinin gələn ilin birinci yarısında keçirəcəyini də söyləyib.
İranın xarici işlər naziri Hüseyn Əmir Abdullahian da qeyd edir ki, Cənubi Qafqaz regionunda müharibə başa çatıb: “İndi Cənubi Qafqaz regionunda sülh, əməkdaşlıq və tərəqqi zamanıdır”. Beləliklə, proseslər “3+3” formatında çoxtərəfli əməkdaşlığa start verildiyini göstərir. Bu müstəvidə Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşdırılması üçün tarixi fürsət yaranıb. Çünki Qarabağ problemi tam həllini tapıb, rəsmi Bakı ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa edib. İndi əsas məsələ məhz Rusiya ilə Gürcüstan arasındakı münasibətlərdir. Rəsmi Tiflis Moskva ilə eyni platformada təmsil olunmaq istəmir. Buna əsas səbəb kimi isə Abxaziya və Cənubi Osetiyanın işğalı göstərilir. Proseslərin gedişi onu deməyə əsas verir ki, vasitəçilik məsələsində ciddi təcrübəsi olan Ankara Moskva ilə Tiflis arasında problemlərin aradan qalxmasına kömək edəcək. Ümid etmək olar ki, yaxın gələcəkdə müəyyən irəliləyiş əldə olunacaq. Maraqlıdır ki, ABŞ Dövlət Departamenti də “3+3” formatı çərçivəsində Azərbaycan, Türkiyə, Ermənistan, Rusiya və İran xarici işlər nazirlərinin Tehranda keçirilən görüşünü alqışladığını bəyan edib. Departamentin mətbuat katibi Metyu Miller qeyd edib ki, ABŞ, harada keçirilməsindən asılı olmayaraq, Cənubi Qafqazda sülh və sabitliyə töhfə verməyi hədəfləyən istənilən görüşü alqışlayır: “Biz bu danışıqların harada keçirilməsindən və ya ona kimin ev sahibliyi etməsindən asılı olmayaraq, Cənubi Qafqaz xalqları üçün sülh və sabitliyə töhfə verən istənilən xoşniyyətli iştirakı alqışlayırıq. Yeri gəlmişkən, biz İran və Rusiya ilə əlaqədar Cənubi Qafqazın həssas coğrafi mövqeyini tanıyırıq, lakin biz bu ölkələri etibarlı tərəfdaş kimi görmürük”. Istənilən halda, “3+3” formatı artıq beynəlxalq miqyasda da qəbul olunur.
Nahid SALAYEV
