Bir vaxtlar indiki Ermənistandan qovulmuş yüz minlərlə soydaşımızın Qərbi Azərbaycana qayıdışı getdikcə daha aktual xarakter almaqda, həm də beynəlxalq platformalarda qəbul olunmaqdadır. Xatırladaq ki, Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişel, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan arasında bu il iyulun 15-də keçirilmiş görüşdə sözügeən məsələ əsas müzakirə predmetlərindən biri olub.
Ekspertlərə görə, qayıdışın Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşmasına dair danışıqların gündəliyinə gətirilməsi bu məsələnin sülh yolu ilə beynəlxalq hüquqa uyğun həlli istiqamətində tarixi bir inkişafdır. Ermənistandan qovulmuş azərbaycanlıların təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə öz evlərinə qayıtması insan haqlarının və ədalətin təntənəsi olmaqla bərabər, Ermənistan və Azərbaycan arasında davamlı sülhün bərqərar olması üçün zəruri bir şərtdir. Bu baxımdan Ermənistandan qovulmuş azərbaycanlıların qayıdış hüququ və təhlükəsizliyi məsələsinin Brüssel sülh prosesi çərçivəsinə gətirilməsi zəruri hal hesab edilir. Brüssel sammitindən on gün sonra Moskvada Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan xarici işlər nazirləri Ceyhun Bayramov, Sergey Lavrov və Ararat Mirzoyan arasında üçtərəfli formatda görüşdə də qayıdış məsələsi yenə diqqət mərkəzinə gəldi. Görüşdən sonra Rusiyanın baş diplomatı Sergey Lavrov çıxışında Qərbi azərbaycanlıların öz yurd-yuvasına qayıtmaq ehtimalına işarə vurdu. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan öz ərazisində yaşayan şəxslərə münasibətdə qarşılıqlı əsasda müvafiq zəmanətləri verməyə hazırdır. Ermənilər də Ermənistan Respublikasında yaşayan vətəndaşlara bütün konvensiyaların tətbiqi ilə bağlı eyni şeyi etməyə hazırdırlar. Bundan da o nəticə çıxır ki, Qarabağdakı ermənilərlə Azərbaycan arasında dialoq müsbət başa çatsa, inteqrasiya reallaşsa, Ermənistan da Qərbi Azərbaycana qayıdışı təmin etməlidir. Bütün bunlar artıq Ermənistanda ciddi narahatlıqla qarşılanır. Ermənistanın keçmiş baş naziri, “Azadlıq” partiyasının lideri Qrant Baqratyan hadisələrin Azərbaycanın maraqları çərçivəsində inkişaf etdiyini bildirir: “Qarabağın təslim olmasından sonra növbəti addım azərbaycanlıların Ermənistana köçürülməsi olacaq. Əgər indi Ermənistan əraziləri təslim edilmirsə, deməli, daha pis bir şey baş verir - azərbaycanlıların Ermənistanda məskunlaşdırılması”. Baqratyan qeyd edib ki, danışıqlarda yolların açılması, məcburi köçkünlərin geri qaytarılması məsələlərində Azərbaycanın xeyrinə xüsusi vurğu edilir: “Artıq Qarabağ məsələsi yoxdur. Məsələ Zəngəzurla Ermənistandır. Qərb və Moskva razılaşırlar ki, burada bir güzəşt edən tərəf var və bu tərəfin güzəştləri sayəsində razılaşma mümkündür. Azərbaycan müharibəyə Qarabağ uğrunda başladı. Amma Zəngəzuru alaraq sülh müqaviləsiylə bitirir. Çünki Zəngəzurda 60 min azərbaycanlı yaşasa, İrəvandan kimsə nə Qafana, nə də Gorusa gedəcək”. Baqratyanın sözlərinə görə, Paşinyan Azərbaycana Zəngəzurdan keçən yol vəd edib, amma bunu təmin etməyib, ona görə də Azərbaycan Laçın dəhlizini bağlayıb. Erməni ekspert Tatev Ayrapetyan isə məsələnin digər tərəfinə nəzər salır: “Qarabağ ermənilərinin hüquqları və təhlükəsizliyi məsələsi indi Ermənistan və Azərbaycandakı azlıqların hüquqları məsələsinə çevrilib. Bunun nə olduğunu başa düşürükmü? Ermənistan Respublikasının bir dövlət kimi mövcudluğunun təməlində artıq qoyulan digər bir mina odur ki, azərbaycanlılar gəlib bizim ölkədə yaşamalıdırlar. İlham Əliyev bunun əsasını yaradır. Məhz bu məqsədlə ölkəmizi “Qərbi Azərbaycan” adlandırırlar. Bu, Ermənistanı daxildən partlatmaq cəhdi deməkdir. 1000 azərbaycanlını Ermənistana göndərmək kifayətdir ki, vəziyyət dəyişsin”. Erməni ekspert Moskvada üç ölkənin XİN başçılarının görüşünə də münasibət bildirib: “Mən çox kobud, amma real danışıram. Təbii ki, hər bir vasitəçinin öz maraqları var. Amma onlara münasibətdən asılı olmayaraq, fakt budur ki, bizi təmsil edənlər Ermənistanın maraqlarına xidmət etmirlər. Paşinyan şəxsən etiraf edib ki, Mişel və Əliyevin Ağdam vasitəsilə Qarabağa ərzaq çatdırılması məsələsinin müzakirəsini sakitcə dinləyib”.
Bu arada yayılan məlumata görə, Qərbi Azərbaycandan olan soydaşlarımızın yeni şəxsiyyət vəsiqələrində artıq doğulduqları yer erməni toponimləri ilə yox, məhz Azərbaycan toponimləri ilə qeyd olunmağa başlayıb. Prosesə bağlı Qərbi Azərbaycan İcmasının sədri, millət vəkili Əziz Ələkbərli Trend-ə bildirib ki, ermənilər tərəfindən dəyişdirilən, saxtalaşdırılan toponimlərimizin bərpası da tarixi torpaqlarımıza mənəvi qayıdışımızın tərkib hissəsidir: “Mən sizə bir misal çəkim, vətəndaş doğulub 1960-cı ildə Basarkeçər rayonunun Yarpızlı kəndində, Basarkeçər rayonunun adı 1969-da dəyişdirilib Vardenis, Yarpızlı kəndinin adı 1978-də dəyişdirilib Lçavan qoyulub, indi bu vətəndaşın sənədində niyə Vardenis və niyə Lçavan yazılmalıdır? Digər tərəfdən, biz zatən Qərbi Azərbaycana Qayıdış Konsepsiyasının 4-cü maddəsinin 9-cu bəndində indiki Ermənistanda “aparılmış yer adları dəyişliklərinin ləğv edilməsini” şərt kimi irəli sürmüşük, onlardan bunu tələb etdiyimiz halda, özümüz ermənilərin saxta toponimlərini niyə qəbul etməliyik? Buna görə də, bəli, Qərbi Azərbaycandan olan vətəndaşlarımızın yeni şəxsiyyət vəsiqələrində, digər sənədlərində doğulduqları yer artıq erməni toponimləri ilə yox, əsli – Azərbaycan toponimləri ilə qeyd olunmalıdır və Nazirlər Kabinetinin bu məsələ ilə bağlı verdiyi qərarı alqışlayırıq. Qərbi Azərbaycan İcması bu məsələdə üzərinə düşən vəzifəni indiyə qədər diqqətlə icra edib, bundan sonra da diqqətdə saxlayacaq”. Qeyd edək ki, Nazirlər Kabineti “Vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının dövlət qeydiyyatı Qaydası”nda dəyişiklik edib. Baş nazir Əli Əsədovun imzaladığı sənədə əsasən, Qaydalara aşağıdakı məzmunda 1.5-1-ci bənd əlavə edilib: “1.5-1. Qeydiyyat şöbəsində və konsulluq idarəsində vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının, icra hakimiyyətinin nümayəndəliyində doğumun, nikahın bağlanmasının və ölümün dövlət qeydiyyatı aparılarkən yer adları mövcud olan inzibati ərazi vahidlərinin adlarına uyğun yazılır. Ermənistan Respublikasındakı yer adları isə Azərbaycanın tarixi toponimlərinə uyğun olaraq Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının tövsiyələri nəzərə alınmaqla yazılır”.
Samirə SƏFƏROVA
