Güney Azərbaycanda soydaşlarımızın ciddi narazılığına səbəb olan məsələlərdən biri də Urmiyə gölünə İran hakimiyyətinin hələ də laqeyd münasibət bəsləməsidir. Bu hal Güney Azərbaycanda artıq milli səviyyədə ciddi etirazlara yol açmaqdadır. Belə ki, milli fəallar Güney Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərində Urmiyə gölünün ağır vəziyyəti ilə bağlı broşürlər paylayır və afişalar quraşdırır.
Son günlər və həftələrdə Urmiyə gölünün vəziyyətinin pisləşməsi ilə Güney Azərbaycanının şəhərlərində, o cümlədən Təbriz, Ərdəbil və Urmiyədə milli fəallar Urmiyə gölünün vəziyyəti ilə bağlı broşürlər və bildirişlər paylayıblar. Sosial mediada yayımlanan xəbərlərə görə, Təbriz şəhərində paylanan broşürlərin üzərində “Azadlıq, Ədalət, Milli hökumət”, “Vətən bizi çağırır”, “Harayına hay vermə zamanı”, “Azərbaycan xalqı, gəlin Urmu gölünü qurutmaya izin verməyək, cansız gölümüz bizi çağırır” sözləri dərc edilib. Ərdəbil şəhərinin əhalisi arasında paylanan broşürlərdə isə “Urmu gölü can verir, Urmiyə gölünün qəsdən qurudulması, Azərbaycan millətinin məhvi ilə bərabərdir” və ingilis dilində “Urmiyə gölünü xilas et” cümlələri yazılıb. Urmiyə şəhərində azərbaycanlı milli fəallar şəhərin müxtəlif yerlərində divarlara quraşdırdıqları bildirişlərdə Urmiyə gölünün tamamilə qurumasının fəsadları və bunun Azərbaycan xalqının həyatı üçün təhlükələri barədə xəbərdarlıq ediblər. Həmçinin son günlər müxtəlif şəhərlərdən bəzi vətəndaşlar Urmiyə gölü ətrafına gələrək simvolik şəkildə gölün qurumuş yatağına su töküblər. İran mediasında yayımlanan son elmi araşdırmaların nəticələri göstərir ki, hazırda göldəki suyun həcmi son 60 ildə ən aşağı səviyyədədir. Ətraf mühit məsələləri üzrə bəzi ekspertlər göldəki hazırkı vəziyyəti çox ciddi qiymətləndiriblər. Bu mütəxəssislərdən bəzilərinin fikrincə, Urmiyə gölünün tam canlandırılması artıq mümkün deyil. Bununla belə, Güney Azərbaycanındakı bəzi digər ekoloji fəallar və milli fəallar hesab edirlər ki, İran hökuməti gölün canlandırılması üçün lazımi iradə nümayiş etdirmir. Tənqidçilər hesab edir ki, Urmiyə gölünü dirçəltmək üçün İran hökuməti tərəfindən bəndlərdən gölə müəyyən edilmiş su payının ötürülməsi üçün lazımi addımlar həyata keçirilməyib. Bəzi ekspertlərin fikrincə, Urmiyə gölünün quruması problemi təxminən iyirmi il bundan əvvəl başlayıb. Onlar, əsasən, Mahmud Əhmədinejadın prezidentliyi dövründə gölün üzərində tikilmiş və şimal və cənub hissələr arasında su axınının dayanmasına və beləliklə suyunun buxarlanma sürətinin xeyli artırmasına səbəb olan körpünü, icazəsiz quyuların qazılmasını, yeraltı suların qeyri-peşəkar istifadəyə alınmasını və kənd təsərrüfatı fəaliyyətinin artırılmasını Urmiyə gölünün bu vəziyyətə gəlib çatmasının əsas səbəbləri kimi qiymətləndirirlər. Güney Azərbaycan milli hərəkatı üzrə ekspert, “Ərk” insan hüquqlarının müdafiəsi təşkilatının həmtəsisçisi, ekoloji məsələlər üzrə tədqiqatçı Maşallah Rəzmi isə vəziyyətin ağır olduğunu qeyd edir: “Proqnozlara görə, Urmiyə gölü yayın sonuna qədər tamamilə quruyacaq”. Urmiyə gölündə təbii halda 33 milyard kubmetr suyun olduğunu və dünyada ikinci duzlu su gölü hesab edildiyini xatırladan M.Rəzmi vurğulayıb ki, hazırda burada su, təxminən, bir milyard kubmetrə qədər azalıb. Tədqiqatçının sözlərinə görə, Urmiyə gölünün bərpasına nəzarət edən Şərif Texnologiya Universitetinin dərc etdiyi son araşdırmaya əsasən, göldə suyun səviyyəsi ən aşağı həddə düşüb və təcili tədbirlər görülməsə, yayın sonuna qədər tamamilə quruyacağı gözlənilir.
M.Rəzmi Urmiyə gölünün qurumasının əsas səbəbi kimi buraya axan çaylar üzərində 40 böyük bəndin tikilməsini göstərib. O qeyd edib ki, bu bəndlər 20 il əvvəl gölə tökülən 22 çayın üzərində inşa olunub: “Beləliklə, suyun gölə axmasının qarşısı alınıb. Həm də əhalini ərzaq məhsulu ilə təmin etmək bəhanəsi ilə gölün su hövzəsində əkin sahəsini ikiqat artırıblar və gölün ətrafında minlərlə dərin su quyusu qazıblar”. Ötən illərdə keçirilən etiraz aksiyaları nəticəsində bəzi bəndlərin tikintisinin dayandırıldığını söyləyən ətraf mühit məsələlərinin tədqiqatçısı bildirib ki, indi Urmiyə gölü tamamilə quruduğundan, İranın energetika naziri Əli Əkbər Mehrabiani Nazlı və Bərandüz çayları üzərində yeni bəndlərin tikintisinə icazə verib. O, 2016-cı ildə ictimai rəyin təzyiqi ilə Şərif Texnologiya Universitetinin nəzarəti altında Urmiyə gölünün bərpası ilə bağlı qərargahın yaradıldığını xatırladıb: “Bu gölün on il ərzində əvvəlki ekoloji səviyyəsinə çatması və bərpası nəzərdə tutulurdu. Lakin əməli addımlar atmaq əvəzinə bərpa qərargahı yüzlərlə konfrans və komitələr təşkil etdi. Qərargahın yaradılmasından 7 il sonra göl indi son nəfəsini verir. Əslində, bütün bu reklam və təbliğatlara baxmayaraq, göldə heç bir canlanma baş verməyib. Kiçik Zab çayının suyu da gölə çatmayıb. Gölün bərpasına büdcədən ayrılan maliyyə vəsaitləri isə mənimsənilib”. Hüquq müdafiəçisi Urmiyə gölünün tamamilə quruması ilə göl ətrafında yaşayan 15 milyon insanın həyatının ciddi təhlükə altına düşəcəyini vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, bununla da külək və duz fırtınaları nəticəsində 500 kilometr radiusda bütün bölgədə həyat imkanlarının məhv ediləcəyi gözlənilir. M.Rəzmi, həmçinin, ölkənin ətraf mühitin mühafizəsi təşkilatının keçmiş rəsmisinin fikirlərinə əsasən, yaxın gələcəkdə 3 milyonluq Təbriz şəhərində yaşayışın mümkün olmayacağını vurğulayıb: "Göldə duzların hazırkı vəziyyəti ilə bağlı yetərincə araşdırma aparılmayıb. Amma duzlar indi kristal şəklində ətraf ərazilərə yayılıb və zamanla toz halına gətiriləcək. Bundan sonra tufanlar və tornadolar o duzları asanlıqla Tehrana və Kərəcə yayacaq və dediyim kimi, indiki tendensiyanın davam etməsi ilə İranın paytaxtında yaşamaq çox çətin olacaq. Hazırda Urmiya gölünün ətrafındakı 40 kənd bu məsələyə görə boşaldılıb və orada artıq əkinçiliklə məşğul olmaq mümkün deyil. Bu proses xüsusilə kristal duzlarının toz halına salınması ilə getdikcə daha böyük radiusa çatacaq və ehtimal ki, beş-on il davam edəcək, ətraf mühit və həmin radiusdakı ərazilərin sakinləri üçün çox təhlükəli vəziyyət yaranacaq”. Ekoloji məsələlər üzrə ekspert qeyd edib ki, bəndlərin qarşısını kəsdiyi su dərhal buraxılmalı və bütün çaylardan gölə su gəlməsi təmin edilməlidir. Həmçinin yeni bəndlərin, eləcə də Nazlı çay və Barandüz çay bəndlərinin tikintisinin davam etdirilməsinin qarşısı alınmalıdır. İndilikdə isə ətraf mühit fəalları və güneyli milli fəallar gölün vəziyyəti və onun tamamilə qurumasının ağır nəticələri ilə bağlı ictimai rəyi həssaslaşdırmaq üçün şəhərlərdə, eləcə də sosial mediada fəaliyyətə başlayıblar. Milli fəallar gölün qurumuş ərazilərindən video-görüntülər hazırlayır və gölün tamamilə qurumasının nəticələri barədə insanları məlumatlandırmaq üçün səsli mesajlar paylaşırlar.
Samirə SƏFƏROVA
