Moskvada keçirilən Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin görüşündə müzakirə mövzusu olan ən mühüm məqamlardan biri də azərbaycanlıların öz yurd-yuvalarına qayıtması ilə bağlı olub.
Bunun Azərbaycan tərəfindən xüsusi israrla irəli sürüldüyünü Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrovun çıxışından təxmin etmək mümkündür.
Sergey Lavrov açıqlamasında bildirir: “Azərbaycan tərəfi öz ərazisində yaşayan şəxslərə münasibətdə qarşılıqlı əsasda eyni zəmanətləri verməyə hazırdır. Ermənilər Ermənistan Respublikasında yaşayan vətəndaşlara bütün konvensiyaların tətbiqi ilə bağlı eyni şeyi etməyə hazırdırlar”.
Bundan əvvəl Brüssel formatında da Qərbi azərbaycanlılarla bağlı məsələ müzakirə olunmuşdu. Artıq soydaşlarımızın Ermənistana qayıdışı mühüm tələb kimi danışıqlarda aparıcı faktora çevrilib. Bir də Lavrov deyib ki, biz digər vasitəçilərin bu yöndə olan səylərini məqbul hesab edirik. Ümumən bu görüşü necə dəyərləndirmək olar və Qərbi azərbaycanlılarla bağlı məsələnin müzakirəsi irəliləyiş sayıla bilərmi?
Politoloq Amid Əliyev “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, ümumiyyətlə, Moskva görüşləri Brüssel görüşlərinin kölgəsində keçirilir. Yəni artıq tərəflər öz məramlarını və istəklərini Brüssel platforması üzərindən irəli sürüb müvafiq razılıqlar əldə ediblər. Moskvada isə ikinci dəfə bu fikirlər sadəcə olaraq bir daha təsdiqlənir. Məhz buna görə də Moskva görüşləri "görüş xatirinə görüş" və ya görüşmək imitasiyasi kimi də adlandırıla bilər. Qərb platformasından fərqli olaraq, buradakı format da fərqlidir. Artıq neçənci dəfədir ki, Moskvanın bütün cəhdlərinə baxmayaraq, görüş XİN rəhbərləri səviyyəsində keçirilir. Dövlət başçılarının iştirakı isə hələ ki, alınmır. Bu da görüşün siyasi və hüquqi cəhətdən azyüklü olmasına işarə ola bilər. Son Brüssel görüşündə isə rəsmi Bakı gündəliyə yeni məsələ daxil etməklə məzmunu dəyişmuş və daha doğrusu, yeni bir istiqamət əlavə etmişdir. Belə ki, 80-ci illərin sonundan başlayaraq Ermənistandan deportasiya edilmiş 250 minə yaxın azərbaycanlının öz dədə-baba torpaqlarına qayıtması məsələsi danışıqlar masasına gətirildi. Bu, olduqca vacib və həssas məqam hesab oluna bilər. Birincisi ona görə ki, bu məsələnin tam şəkildə hüquqi əsasları rəsmi Bakının əlini güclü edir. Həqiqətən də tarixən bizə mənsub olan ərazilərdə həmvətənlərimizin geri qayıdaraq yaşaması legitim hüquqdur. İkincisi, bu, Ermənistan tərəfinə vacib bir mesajdır ki, bütün müstəvilərdə və görüşlərdə Qarabağda yaşayan ermənilər üçün beynəlxalq zəmanət axtarmaq sevdası bitsin. Əks halda, ermənilərin qeyri düzgün hesablamalarına görə, Qarabağda yaşayan 60-70 minlik erməni sayı ilə 250 minlik didərgin düşmüş azərbaycanlının sayı real həyatda tərs mütənasiblik yaratmaq məcburiyyətində qalacaq. Bu isə erməni cəmiyyətinə yeni bir ağır zərbə olacaq. Məsələnin üçüncü tərəfi isə bölgədə separatçılara açıq şəkildə dəstək vermək istəyən RF-yə yönəlib ki, aparılan rus təbliğatı fonunda 250 min azərbaycanlının Zəngəzura qayıtması bu bölgəyə nəzarətin də avtomatik olaraq Azərbaycana keçməsi deməkdir. Bu isə həmin ərazidə olan rus sərhədçilərin faydasız olması anlamına və RF-nin nüfuz itirməsinə gətirib çıxaracaq. Sonuncu məqam isə beynəlxalq hüquq nörmalarına bağlıdır. Belə ki, Ermənistan siyasi hakimiyyəti və onun havadarları anlamalıdırlar ki, hər hansı bir mövzida Azərbaycana qarşı irəli sürülən təzyiq xarakterli təklif inersiya qüvvəsi kimi onların özünə qayıdacaq. Əgər Qarabağda yaşayan ermənilərə beynəlxalq səviyyədə status istənilirsə, onda 250 min azərbaycanlıya da eyni hüquqlar və statuslar tətbiq edilməlidir. Tam mənada və real olaraq. Bunun güzgü formatında həyata keçirilməsi RF tərəfindən təklif olunub”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
