Qarabağda vəziyyət getdikcə pisləşir. Bu barədə Ermənistanın “Qraparak” nəşri yazıb. Nəşrə görə, Qarabağda “siyasi qüvvələr” var ki, onlar Arayik Arutyunyanı Azərbaycanın verdiyi təklifi qəbul etməyə inandırmağa çalışırlar: “Başqa sözlə, Qarabağın Azərbaycana reinteqrasiyası bu vəziyyətdən daha az təhlükəli hesab olunur. Bu qüvvələrin pioneri Samvel Babayanın “Vahid Vətən Partiyası”dır”.
Beləliklə, real vəziyyət Qarabağ erməniləri arasında Azərbaycanla inteqrasiya tərəfdarlarının olduğunu göstərir və onların sayının artacağı da istisnalıq təşkil etmir. İndiki halda inteqrasiya məsələsində Qarabağdakı ermənilər arasında artıq ikitirəliyin yaranması müşahidə edilir. Deməli, Qarabağda ermənilərin heç də hamısı inteqrasiya əleyhinə deyil. Məsələ burasındadır ki, Azərbaycan milli və etnik mənşəyindən asılı olmayaraq, bütün vətəndaşlarına bərabər hüquqlar təmin etməklə, ölkə qanunvericiliyinə və Konstitusiyasına uyğun olaraq erməni əsilli vətəndaşlarını öz siyasi, sosial və iqtisadi məkanına inteqrasiya etməkdə qətiyyətlidir. Bu məqsədlə Azərbaycan yerli erməni sakinlərlə qarşılıqlı əlaqədə olmaq, regionda su, nəqliyyat, enerji təchizatı və digər məqamlarla bağlı mühüm məsələləri həll etmək üçün ardıcıl səylər göstərir. Hətta dövlət Qarabağdakı ermənilərin reinteqrasiyası ilə bağlı məsələlərin müzakirəsi məqsədilə yerli erməni sakinləri ilə dialoq üzrə xüsusi nümayəndə təyin edib. Sadəcə, xüsusi nümayəndənin yerli ermənilərlə ilk görüşündən sonra erməni tərəfi aidiyyəti olmayan ilkin şərtlər irəli sürərək Bakıda müzakirələrin növbəti mərhələsini əngəlləyib. Lakin bunun yanlış olduğunu indi Qarabağdakı ermənilər də görür. Qeyd edək ki, ilk olaraq Azərbaycan belə bir dialoqa başlamaq təşəbbüsü ilə çıxış edib. Amma bu xoşməramlı jestlər qarşılıqlı olmalıdır. Erməni politoloq Argişti Kiviryan bu fonda qeyd edir ki, hazırda Qarabağdakı ermənilərin iki yolu var, ya Rusiya, ya da Azərbaycanla inteqrasiya. Onun sözlərinə görə, dürüst olmaq, hər şeyi etiraf etmək lazımdır: “Əgər biz xalqa qarşı dürüst olsaq, etiraf etməliyik ki, hazırda Qarabağın iki yolu var: ya Rusiya, ya da Azərbaycanla inteqrasiya. Təbii olaraq erməni xalqının xeyrinə işləsə və sonda daha ağrılı olmayacaqsa, vaxtı bir az da uzatmağa cəhd etmək olar. Amma bu mümkün deyil, Rusiya variantı da çətin reallaşsın. Ona görə yeganə yol Azərbaycanla inteqrasiyadır”.
Rəsmi Bakı ən yüksək səviyyədə dəfələrlə bəyan edib ki, Qarabağ erməniləri ya Azərbaycanın qanunları ilə yaşamalıdırlar, ya da özlərinə başqa yaşayış yeri tapmalıdırlar. Xatırladaq ki, müharibədən keçən dövr ərzində Azərbaycan bu məsələ ilə bağlı niyyətini ortaya qoyub və konkret addımlar da atıb. Qarabağ iqtisadi rayonunun yaradılmasına və prezident İlham Əliyevin həmin rayon üzrə xüsusi nümayəndəsinin mövcudluğuna bu aspektdən də baxmaq olar. Azərbaycan tərəfi Rusiya sülhməramlılarının müvəqqəti yerləşdiyi ərazidə yaşayan ermənilərlə iqtisadi baxımdan münasibətlərin qurulmasını istəyir. Bəzi ekspertlərə görə, proseslə bağlı konkret işlər Ermənistanla münasibətlərin normallaşmasından sonra başlaya bilər. Bunun isə sülh müqaviləsinin imzalanmasından sonra gerçəkləşməsi mümkündür. Amma delimitasiya və demarkasiya prosesi də buna öz təsirini göstərəcək. Konkret mexanizmlər məsələsinə də aydınlıq gətirilməlidir. Ermənilərə Azərbaycan vətəndaşlığını almaq üçün müraciət edə biləcəkləri konkret yer olmalıdır. Pensiya təminatından tutmuş, digər sosial məsələlərə qədər ermənilərə informasiyalar verilməlidir. Bundan sonra da ordakı erməni əhali qərar verməlidir. Onlar ya bu qeyri-müəyyənlik dövrünün uzadılmasını, ya da Azərbaycan vətəndaşı olaraq yaşamağı seçməlidirlər. Amma hazırkı proseslər ermənilərin reinterasiyasına yaxşı şərait yaradır. Azərbaycan Qarabağı bərpa edir, Şərqi Zəngəzurda böyük layihələrin icrasını həyata keçirir. Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, ermənilər gələcəkdə reinteqrasiya prosesinə cəlb olunacaqlar. Reinteqrasiya prosesində müxtəlif konsepsiyaların da icrası vacibdir. Bunlar fonunda ermənilər görür ki, Azərbaycanda ayrı-ayrı xalqların nümayəndələri yaşayır və bütün hüquqlardan istifadə edirlər. Azərbaycan Qarabağda erməni əhalisinin yaşamasında da hər hansı bir problem görmür. Qarabağda yaşayan ermənilərlə də Azərbaycan vətəndaşları kimi davranılacaq. Daha əvvl bu xüsusda prezident İlham Əliyev qeyd edib: “Qarabağda yaşayan ermənilər bizim vətəndaşlarımızdır və onların taleyini, onların gələcək həyatını biz hər hansı bir ölkə ilə müzakirə etmək fikrində deyilik, o cümlədən Ermənistanla. Bu bizim daxili işimizdir və Azərbaycan vətəndaşları hansı hüquqlara malikdirlərsə, ermənilər də o hüquqlara malik olacaqlar. Hər halda, əmin ola bilərlər ki, onların yaşayışı, Azərbaycan cəmiyyətinə inteqrasiya edilmiş yaşayışı indiki yaşayışdan qat-qat yaxşı olacaqdır”. Hazırda yaranan şərait və bütün şərtlər Qarabağda yaşayan erməni əhalisinin Azərbaycan cəmiyyətinə inteqrasiya dövrünün gəlib çatdığını göstərir. Əslində, Qarabağdakı erməni əhalisinin müəyyən hissəsinin buna hazır olduğu barədə siqnallar da gəlməkdədir.
Tahir TAĞIYEV
