Bəlli olduğu kimi, bu gün Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin imzalanması üçün Rusiya və Qərb platformasında danışıqlar gedir. Eyni zamanda bu məsələdə Rusiya və Qərb arasında bir rəqabət də müşahidə olunur.
Bu arada diqqət çəkən məqamlardan biri budur ki, iyulun 15-də Brüsseldə Azərbaycan və Ermənistan liderləri arasında sülh danışıqlarının başlamasına az qalmış Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin yaydığı açıqlama Moskvanın Cənubi Qafqazdakı nizamlanma prosesindəki roluna təhlükə ilə bağlı həyəcan siqnalı sayıla bilər. Belə ki, Rusiya XİN-i tərəfləri dərhal Kremlin vasitəçiliyi ilə əldə edilmiş əvvəlki razılaşmalar əsasında sülh müqaviləsi layihəsinin hazırlanmasına çağırıb və müqavilənin Moskvada Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderləri tərəfindən imzalanmalı olduğunu bildirib. Azərbaycan bu fonda 2020-ci ildəki müharibədən sonra Qarabağda 1960 nəfərlik sülhməramlı kontingent yerləşdirən Moskvanı atəşkəs razılaşması ilə bağlı götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməməkdə təqsirləndirərək Rusiyanın bəyanatını kəskin tənqid edib. Moskvanın əsas narahatlığı 2025-ci ildə ölkədə qalma müddəti sona çatacaq sülhməramlı qüvvələrin Qarabağda hərbi mövcudluğunu saxlamaqla bağlıdır. Rusiya bunu istəsə də, Bakı məsələnin qəti əleyhinədir. Burada onu da xatırlatmaq lazım gəlir ki, mayın 25-də Moskvanın vasitəçiliyi ilə Bakı ilə İrəvan arasında keçirilən sonuncu danışıqlar heç bir nəticə vermədən başa çatıb. Bundan fərqli olaraq, ABŞ və Avropa İtıfaqının vasitəçiliyi ilə mayın əvvəlində başlayan danışıqlar marafonunda davamlı irəliləyiş qeydə alınıb. Ekspertlərin fikrincə, Qərb Bakı ilə İrəvan arasında vasitəçilik rolunu öz üzərinə götürməklə Rusiyanı Cənubi Qafqazdan sıxışdırıb çıxarmaq niyyətindədir. Belə görünür ki, Rusiya Azərbaycan-Ermənistan nizamlanmasının hər bir tərkib elementində təsir vasitələrini əldən verməkdədir. Həm Azərbaycan, həm də Ermənistan dəfələrlə Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin Qarabağdakı fəaliyyətindən narazılıqlarını bildiriblər. Azərbaycan Ermənistandan Qarabağa silah və qoşunların çatdırılması üçün sülhməramlıların nəzarətində olan Laçin dəhlizindən istifadə olunduğunu bildirir. Bakı, həmçinin bəyan edir ki, Rusiya tərəfi 2020-ci il atəşkəs razılaşması çərçivəsində regiondan Ermənistan hərbi qüvvələrini çıxarmaq barədə öz öhdəliklərini yerinə yetirməyib. Rusiyanın etirazına rəğmən, Azərbaycan yuxarıda göstərilən “qanunsuz fəaliyyətin” qarşısını almaq üçün aprel ayında Laçın yolunda nəzarət-buraxılış məntəqəsini quraşdırıb. İyul ayında Laçın dəhlizinin açılması ilə bağlı Moskvanın təkrar çağırışlarına cavab verən Azərbaycanın Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov deyib ki, ölkəsinin məsələyə öz milli maraqlarına əsaslanan konkret baxışı var: “Beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərini gözləməklə məsələləri həll etmək üçün Azərbaycan dövlətinin özünün konkret baxışı var”.
Öz növbəsində, Ermənistan Qarabağa Rusiya sülhməramlı qüvvələrini əvəzləyə biləcək beynəlxalq faktaraşdırıcı missiyanın göndərilməsinə səsləyib. Lakin Azərbaycan buna razılıq vermədiyindən, İrəvanın bu istəyinin həyata keçməsi mümkünsüzdür. Eyni zamanda ölkəmiz rus sülhməramlılarının da 2025-ci ilə kimi regionu tərk edəcəyini bəyan edib. Türkiyə prezidenti Rəcəp Tayyip Ərdoğan deyib ki, Rusiyanın 2020-ci il atəşkəs razılaşmasına əməl edəcəyinə və 2025-ci ildə öz qoşunlarını Qarabağdan çıxaracağına inanır. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Mariya Zaxarovanın bu məsələyə münasibəti isə maraqlıdır: “Regionda gərginliyin qaldığı bir vaxtda Qarabağda Rusiya sülhməramlı missiyasının fəaliyyətinə ehtiyac getdikcə artır.
Xatırladıram ki, Rusiya sülhməramlıları Qarabağda özlərinin mühüm stabilləşdirici rollarını oynamaqda davam edirlər. Onların əsas vəzifəsi atəşin və döyüş əməliyyatlarının qarşısının alınmasıdır. Regionda gərgin vəziyyətin qalmaqda davam etməsi nəzərə alınarsa, onların fəaliyyətinə indi daha çox ehtiyac var”. Zaxarova Ərdoğanın Rusiya sülhməramlılarının Qarabağı 2025-ci ilədək tərk etməli olacaqlarına dair bəyanatını şərh edərkən deyib ki, Türkiyə Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatının tərəfi deyil: “Rusiya sülhməramlıları Qarabağda məhz bu razılaşmanın əsasında yerləşdirilib. Məhz bu sənəddə sülhməramlıların regionda qalma müddəti və bu müddətin daha beş il uzadılması üçün parametrlər əksini tapıb. Cənubi Qafqazda sülhün saxlanması Azərbaycan və Ermənistanın, məncə habelə Türkiyə də daxil, regionların marağındadır. Bununla bağlı biz Ağdam rayonundakı Rusiya-Türkiyə mərkəzi çərçivəsində türkiyəli partnyorlarımızla mühüm qarşılıqlı fəaliyyətimizi qeyd edirik”. Beləliklə, Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin Qarabağda qalmasında maraqlıdır. Amma Azərbaycan buna imkan vermək niyyətində deyil və Qarabağdakı ermənilərin inteqrasiya prosesini 2025-ci ilə kimi başa çatdırmağı düşünür. Bu halda Rusiya sülhməramlı qüvvələrinə də ehtiyac qalmır. Azərbaycan bir neçə dəfə Xankəndi nümayəndələrini reinteqrasiya və infrastruktur layihələrini müzakirə etmək üçün vasitəçi olmadan Bakıda görüşməyə dəvət etsə də, Qarabağ erməni icması bunu rədd edib. Amma Aİ-nin Cənubi Qafqaz üzrə xüsusi nümayəndəsi Toivo Klaar bildirib ki, təmsil etdiyi qurum Bakı və Xankəndi arasında dialoqa çox güclü dəstək verir. Onun sözlərinə görə, bu dialoq erməni sakinlərinin hüquq və təhlükəsizliyini təmin edəcək həlli tapmaq üçün irəliyə doğru aparan yeganə yoldur. Bu fonda erməni ekspert Ara Poğosyan deyir ki, İrəvanın Qarabağı Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanıması Rusiya üçün 2025-ci ildən sonra regiondakı mövcudluğunu əsaslandırmağı çətinləşdirib: “Rusiyanın regionda təsiri əhəmiyyətli dərəcədə azalacaq və bu, hətta Rusiya qoşunlarının Ermənistanın özündən çıxarılmasına gətirib çıxara bilər”.
Nahid SALAYEV
