Son günlərdə Ermənistanın Azərbaycanla sərhəd zonalarda silahlı təxribat törətməsi halları artıb. Eyni hal Qarabağda da müşahidə olunur, burada məskunlaşmış ermənilər tərəfindən atəşkəsin pozulması artıq mütəmadi xarakter alır.
Belə bir vaxtda Qarabağda aksiyalar başlamaqla ermənilər vəziyyəti daha da gərginləşdirməyə can atır. Hətta aksiyalar fonunda separatçı-terrorçuların başçısı Araik Arutyunyan beynəlxalq ictimaiyyət qarşısında vaxt qoyub. Bildirib ki, bir həftə ərzində stabil və normal vəziyyətin yaradılması, Laçın yolunun açılması üçün beynəlxalq müdaxilə edilməsə, ermənilər həm Qarabağda, həm də ondan kənarda daha sərt tədbirlərə əl atacaq. Bu şəraitdə Azərbaycan separatçılıqdan əl çəkməyənlərə qarşı artıq konkret əməliyyatlara start verə bilər. Bunu şərtləndirən məqamlardan biri odur ki, Qarabağda hələ də erməni silahlı dəstələri mövcuddur və onlar təhlükə mənbəyi olaraq qalırlar. Rusiyanın “Nasionalnaya Oborona” jurnalının baş redaktoru, hərbi ekspert İqor Korotçenko bildirir ki, bu şəraitdə Azərbaycan Qarabağda hərbi əməliyyatlara başlaya bilər: “Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi regionunda Ermənistanın silahlı qüvvələri hələ də qalmaqdadır. Ona görə də hesab edirəm ki, bu amil Azərbaycanı Qarabağda hərbi əməliyyatlar keçirməyə sövq edir”. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın tam təhlükəsizliyə nail olmaq üçün Qarabağdakı Ermənistan silahlı qüvvələrinə qarşı dəqiq hərbi əməliyyat keçirməsi ən effektiv ssenaridir: “Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda Ermənistan silahlı qüvvələrinin törətdiyi miqyaslı təxribatlar sayəsində regionda vəziyyət olduqca gərgin olaraq qalır. Bəli, Ermənistan silahlı qüvvələri hələ də Qarabağda mövcuddur. Onlar destruktiv fəaliyyət göstərərək təxribatlar törədirlər. Bütün bunlar Azərbaycanı Qarabağda hərbi əməliyyatlar keçirməyə sövq edir. Məcbur edir ki, Azərbaycan dəqiq “cərrahiyyə üsulu” ilə hərbi əməliyyat keçirmək ssenarisinə baxsın və bununla da özü üçün gördüyü təhlükəni sovuşdursun. Ona görə də, bu gün İrəvanı düzgün yola gətirmək üçün Azərbaycanın, siyasi-diplomatik vasitələrdən başqa, hərbi əməliyyatlar keçirməsi təəssüf ki, qaçılmazdır. Ermənistanın hər bir silahlı təxribatına qarşı “Qisas” əməliyyatının keçirilməsi, düşünürəm ki, ən effektiv ssenaridir”. Korotçenko açıqlamasında Azərbaycan diplomatiyasının Ermənistanla sülh sazişinə nail olmaq üçün bütün meydançalarda israrla çalışdığını da qeyd edib: “Azərbaycan diplomatiyası yüksək səviyyədə, həm Rusiya, həm Avropa, həm də ABŞ-da İrəvanla sülhə nail olmaq üçün israrla çalışır. Qeyd edim ki, Ermənistan öz revanşist niyyətindən, milliyyətçi Njde ideologiyasından əl çəkmədən onunla tez bir zamanda sülh sazişini bağlamağa ümid etmək çətin olacaq. Lakin bu mümkündür. Buna səy göstərmək lazımdır. Bunun üçün Ermənistanla Azərbaycan arasında sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası aparılmalıdır. Hazırda top İrəvan tərəfdədir. Nə vaxt ki, Ermənistan rəhbərliyi öz keçmiş şovinist və qeyri-konstruktiv siyasətindən əl çəkəcək, o zaman sülh mümkün olacaq. Biz hamımız bunu gözləyirik. Ümid edirik ki, 2023-cü ildə Bakı ilə İrəvan arasında sülh real olacaq”.
Hesab edilir ki, Azərbaycanın Qarabağda erməni silahlı qüvvələrinin yaratdığı təhdidə birdəfəlik son verməsi üçün hərbi əməliyyata başlaması halında buradakı rus sülhməramlı qüvvələri də hansısa əngəl yarada bilməyəcək. Digər tərəfdən, Rusiya artıq üç ildir ki, erməni silahlı qüvvələrinin qalıqlarının Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda sülhməramlılarının cavabdeh olduqları zonadan çıxarılmasını təmin edə bilmir. Rus sülhmramlılar Ermənistandan həmin əraziyə silahların və digər hərbi yüklərin göndərilməsinə şərait yaradır. Bu şəraitdə rus sülhməramlılarının bölgədən çıxarılması tezləşdirilə bilər. Ermənilər bunu da nəzərə almalıdır. Beynəlxalq hüquq üzrə amerikalı ekspert İrina Tsukerman qeyd edir ki, əslində, Rusiya sülhməramlılarının çıxarılması Ermənistan üçün ən yaxşı ssenari ola bilər, çünki bu, erməniləri Rusiyanın məhvedici və məkrli təsirindən, onların işlərinə müdaxilədən həmişəlik qurtaracaq: “Tamamilə mümkündür ki, Rusiyanin sülh prosesinə müdaxilədə gizli, amma hiss edilən rolu olmasa, İrəvan hələ Qərblə daha çox əməkdaşlıq edə bilər. Həqiqətən, regionda təhlükəsizliyin başqa strukturunun müzakirəsi variantı əvəzinə bu sülhməramlıların iştirakının daha iki il müddətinə uzadılması Kremlə Ermənistanın daxilinə və yerli resurslarına daha çox nüfuz etmək imkanı verir ki, bu da böyük bir səhvdir. Bu, həm də o deməkdir ki, Rusiya sülhməramlıları tamamilə çıxarılmayana qədər, ən pis halda təhlükəsizliyin pozulması, sərhədyanı toqquşmalar və qurbanların sayının artması daha iki il də davam edə bilər ki, bu da sülh danışıqlarının başa çatmasını və sülh sazişinin imzalanmasını yubadacaq. Sülhməramlıları tamamilə çıxardıqdan sonra bir neçə mümkün ssenari var: Birincisi, hələ də bütün bunların baş verməsinə qədər olan müddətdə sülh sazişinin imzalanması imkanı qalır. Daha bir ssenari Rusiyanın müdaxiləsi və davam edən insidentlər nəticəsində sülh sazişinin yubadılması ilə bağlıdır. Belə olan halda, Bakı və İrəvan iki ildən sonra daha mürəkkəb siyasi situasiyaya ilə üzləşə bilər. Rusiyanın hərbi rolunun ikinci plana keçdiyi bir şəraitdə, onun proksi və tərəfdarları Qərbin ətrafında öz təsirini gücləndirməklə korrupsiya və KİV-lərin yumşaq güc institutlarının və bəzi siyasi partiyaların qütbləşməsi siyasətindən istifadə etməyə çalışırlar. Bu səbəbdən yaxşı olar ki, sazişin formal hissəsi mümkün qədər daha tez imzalansın və onun praktik reallaşması üzərində işlər məntiqli sürətlə davam etsin”. Sazişin imzalanmasının tezləşməsi Ermənistanın kənar təsirlərdən tez qurtulması, Qarabağ ermənilərinin Azərbaycan cəmiyyətinə inteqrasiyasının sürətlənməsi deməkdir.
Tahir TAĞIYEV
