Rusiya XİN-in Azərbaycan - Ermənistan sülh prosesinə dair 15 iyul bəyanatının təhlili üzərində yeni qənaətlərimi bölüşürəm...
Bəyanat öz növbəsində bir daha sübut etdi və indiyədək az-çox şübhəsi olanları qəti inandırdı ki, Rusiya Ermənistanın Qarabağı Azərbaycan ərazisi kimi tanımasından heç məmnun deyil, onun üçün daha yaxşı variant Ermənistanın bu tanınmaya getməməsi idi. Məlumdur ki, Ermənistan Qarabağı Azərbaycan ərazisi olaraq 2022-ci ilin 6 oktyabr Praqa görüşündə və 14 May 2023-cü il Brüssel görüşündə tanıdı... Rusiya hesab edir ki, Ermənistanın Qarabağı Azərbaycanın ərazisi kimi tanıması Rusiyanın Qarabağ planları mövzusunda yeni mərhələnin açılmasını tələb edir, daha doğrusu bu onun bəzi planlarının pozulması deməkdir, yeni şəraitə uyğun yeni ssenarilər işlənməlidir və 15 iyul bəyanatı da məhz Rusiyanın bu yeni hesablarından doğdu... İndiyə qədər başqa fikirdə olan Rusiya Qarabağ ermənilərinin hüquq və təhlükəsizliyinə dəqiq və hərtərəfli təminat verən maddəni özündə əks etdirən Üçtərəfli sazişin Moskvada imzalanmasını təşkil edə biləcəyini bəyan etdi. Rusiya indiyədək heç vaxt belə fikir deməmişdi ki, sazişdə Qarabağ erməniləri barədə ayrıca maddə olsun. Şübhəsiz ki, bu Rusiya üçün kardinal mövqe dəyişməsi və Azərbaycana düşmənçilik ifadəsidir, "sazişdə Qarabağ erməniləri barədə bir kəlmə də olmayacaq" deyən Azərbaycan Prezidentinə təzyiq niyətidir.
Bəs Ermənistanın Qarabağı Azərbaycan ərazisi kimi tanıması Rusiyanın hansı planlarını pozdu?
1. Rusiyanın niyyəti o idi ki, Ermənistan Qarabağı Azərbaycan ərazisi kimi tanımanı mümkün qədər gecikdirsin...
2 .Rusiya bundan istifadə edərək 10 noyabr razılaşması əsasında yaranmış status-kvonun 2025-ci ildən sonra daha beş il uzadılmasına nail olsun.
3. Ukrayna müharibəsinin başlanmasından sonrakı şəraitdə Azərbaycan - Ermənistan münasibətlərindəki status-kvonun uzadılmasının Moskva üçün qiyməti fövqəladə dərəcədə artdısa da, Ermənistanın tanıma addımı Rusiyanı bundan məhrum etdi..
4. Ermənistanın Qarabağı Azərbaycan ərazisi kimi tanıması uzandıqca Rusiya vaxt uda və Qarabağda sülhməramlılar üçün hansısa yeni hüquqi-siyasi statusu arxayıncasına həll edə bilərdi. Ermənistan onu bundan da məhrum etdi.
5. İndi Rusiya əla başa düşür ki, Ermənistanın Qarabağı Azərbaycan ərazisi kimi tanıması sülhməramlıların Qarabağda 2025-ci ildən sonra da qalmasını sadəcə mümkünsüz edir - "Qarabağ Azərbaycandırsa, o zaman Qarabağda ruslar kimdir?"
6. Ermənistanın tanıması Rusiyanı Qarabağdan sülhməramlılar kartı üzərində daha uzun müddətli oyunlar oynamaq planından məhrum etdi və buna görə Rusiya daha uzun müddətlərə bölgədə qalmaq üçün Azərbaycan - Ermənistan sazişinin Moskvada imzalanmasını və sazişdə onun da imzasının olması ideyasını ortaya qoydu və bunu 15 iyul bəyanatı ilə etdi.
7. Ermənistanın Qarabağı Azərbaycan ərazisi kimi tanımasına qədər Rusiyanın Qarabağda qalma müddəti qeyri-müəyyən idisə, tanımadan sonra Rusiyanın cəmi 2025-ci ilədək vaxtının qaldığı müəyyənləşdi.
10 noyabr sənədi imzalanan vaxt proseslərin 2,5 ildən sonra bu hala gəlib çıxacağını təbii ki, heç kim proqnoz edə bilməzdi. Sadəcə bir yol xəritəsi var idi, bu xəritənin təklif etdiyi yol isə başqa nəticələrə də gətirib çıxara bilərdi. Lakin belə oldu... Kimsə düşünə və ya ehtimal edə bilər ki, proseslərin bu nöqtəyə gəlib çıxmasının səbəbkarı Paşinyan oldu, əgər o, Qarabağı Azərbaycan ərazisi kimi tanımasaydı, Rusiyanın planları pozula və Rusiya əl-ayağa düşərək Azərbaycan - Ermənistan sazişinin imzalanmasını sürətləndirməzdi... Tam yanlış qənaətdir, Rusiya Paşinyanın Qarabağı Azərbaycan kimi tanıyacağını gözləmirdi, Paşinyanın öz xoşuna olsaydı, bunu etməyəcəkdi, onu buna məcbur edən faktorlar var - Azərbaycanın və şəxsən İlham Əliyevin aramsız diplomatik-siyasi təzyiqləri... Bunlar olmasaydı, Paşinyan "Qarabağ Ermənistandır" cızılmış plastinkasını hələ bu günə qədər oxuyurdu... Yeni proseslər ordan başladı ki, Paşinyan Qarabağı Azərbaycan ərazisi kimi tanıdı...
Bəs 2025-ci ilə qədərki müddətdə Rusiya nə etməyə çalışacaq?
1. Azərbaycan - Ermənistan sülh sazişinin Moskvada, Rusiya prezidentinin də imzasının olması şərtilə imzalamağa nail olmaq.
2. Brüssel və Vaşinqton formatlarının sülh prosesinə təsir imkanlarından uzaqlaşdırmaq (çətin ki olsun).
3. Sazişin imzalanması mümkün olmasa, Qarabağ separatçılarını Azərbaycana qarşı yeni hərbi əməliyyatlara sövq etmək..
Son 2 istiqamətdə uğur şansları təxminən yox dərəcəsindədir. 1-ci istiqamətdə isə perspektivlər Moskvanın saziş şərtlərinə nə qədər dürüst və ədalətli yanaşmasından asılı olacaq. Əgər bu günkü kimi olacaqsa, Sazişdə Qarabağ ermənilərinin ayrıca hüquqlarından danışacaqsa, burada da iflas qaçılmaz olacaq...
Aydın QULİYEV
