Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişelin vasitəçiliyi ilə Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin iyulun 15-də Brüsseldə baş tutacaq növbəti görüşünün nəticələri barədə maraqlı proqnozlar səsləndilirilməkdədir.
Xarırladaq ki, sülh müqaviləsi üzrə danışıqlar məqsədilə bu görüş əvvəlcə iyulun 21-nə təyin edilsə də, daha sonra iki ölkə liderləri bir qədər tez görüşməyə razılıq veriblər. Ekspertlərin böyük əksəriyyəti bu fikirdədir ki, Brüssel görüşündə sülh müqaviləsinin imzalanması ehtimalı az olsa da, kommunikasiya xətləriilə bağlı mühüm yeniliklər gözləmək mümkündür.
Məsələ burasındadır ki, kommunikasiyaların açılmasına həm Rusiya, həm Qərb, həm də Azərbaycan və Ermənistan özü razıdır. Rusiyanın “Milli müdafiə” jurnalının baş redaktoru, politoloq İqor Korotçenko prezident İlham Əliyevlə baş nazir Nikol Paşinyan arasında Brüsseldə gözlənilən görüş haqda "Vestnik Kavkaza"ya açıqlamasında qeyd edib ki, hazırda Ermənistan Azərbaycanla danışıqlara və razılaşmalara daha çox meyllənib: “Əsas səbəb qlobal trendlərdən kənarda qalmamaq istəyidir. Ermənistan hakimiyyətin işğalçılıq zehniyyətinin qalıqları və qonşulara iddiaları ilə kifayət qədər marginallaşmış ölkədir. Eyni zamanda, İrəvanda belə bir anlayış var ki, dünya artıq dönməz şəkildə dəyişib və nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması, qonşularla sağlam münasibətlərin qurulması, normal iqtisadi inteqrasiyanın başlanması həm regional, həm də qlobal prosesdir. Hesab edirəm ki, bütün bunlar Ermənistanı tədricən Azərbaycanla münasibətlərə strateji yanaşmaları dəyişməyə doğru aparır. Ancaq bir daha qeyd etmək istəyirəm ki, sülh müqaviləsinin imzalanmasına hələ xeyli vaxt var. Uzun, mərhələli proses əvəzinə hər hansı sıçrayış gözləməyə gərək yoxdur”. Cənubi Qafqazın problemləri ilə məşğul olan tanınmış analitik Tomas de Vaal qeyd edir ki, Brüsseldə bəzi məsələlərdə, məsələn, kommunikasiyaların açılması məsələsində irəliləyiş əldə etmək mümkün ola bilər. Hazırda Azərbaycanın regional kommunikasiyaların açılması ilə bağlı təklifinə Ermənistanda maraq xüsusilə artır. Bu da səbəbəsiz deyil. Məsələn, məlumdur ki, Ermənistan iki istiqamətdə Azərbaycanın nəqliyyat imkanlarından istifadə etməklə, öz ticarət dövriyyəsinin 30 faizini təşkil edən Rusiya ilə əlaqə yarada bilər. Bunlar Gümrü-Naxçıvan-Mehri-Bakı və İcevan-Qazax-Bakı xətləridir. Bununla yanaşı, Türkiyədə Qarsdan Naxçıvana və Naxçıvandan Mehri dəhlizi üzərindən Zəngilana planlaşdırılan dəmir yolu xətti İrəvan üçün də böyük strateji əhəmiyyət kəsb edir. Beləliklə, Azərbaycan və Türkiyənin dəmir yolu xətlərinin inteqrasiyasına Ermənistanın qoşulmaq imkanları İrəvanın nə qədər rasional siyasət yürütməsindən asılı olacaq. Yaranmış imkanlardan istifadə etdiyi təqdirdə Ermənistan təkcə Türkiyə üzərindən Aralıq və Qara dəniz limanlarına deyil, həm də Azərbaycan üzərindən Culfa vasitəsilə İranla əlaqələr qurmaq şanslarına malik olacaq. Çünki çətin coğrafi şəraitdə Ermənistan-İran dəmiryol layihəsinin tikintisi üçün ən azı 3 milyard dollar vəsait yatırmağa heç bir investor razı deyil. Cənubi Qafqazda kommunikasiyaların açılması İranın Bəndər-Abbas yük limanı vasitəsilə İran körfəzi və Oman körfəzinə və Hind okeanına çıxış, İstanbul-İslamabad qatar xəttinə qoşulma imkanı yaradır. Bunlar əslində, Ermənistan üçün də olduqca cəlbedicidir. Bu ölkənin “Vətəndaş müqaviləsi” partiyasından deputat Vladimir Vardanyan bildirir ki, regional kommunikasiyaların açılması məsələsində aydın mövqe var: “Kommunikasiyaların açılması məsələsində tərəflər həmişə müsbət mövqe bildiriblər”. Onun sözlərinə görə, tərəflərin razılaşa bilmədiyi məsələyə gəlincə, hamı ümumi fikirlərlə əsasən razıdır: “Ancaq detalların müzakirəsi nəticəsində ayrıca həll tələb edən bir çox texniki məsələlər yarana bilər. Problemlər müxtəlif növ ola bilər. Məsələn, logistika, konkret marşrutun təmiri və sair”.
Azərbaycan üçün kommunikasiyaların açılması çox önəmlidir. Qars-Naxçıvan-Mehri-Zəngilan-Bakı dəmir yolu xətti isə Naxçıvanın blokadadan çıxarılması, Zəngəzur dəhlzinin işə düşməsidir. Bu səbəbdən Azərbaycan da prosesdə çox maraqlıdır. Ölkəmiz bugünə qədər Şərq-Qərb, Şimal-Cənub, Şimal-Qərb nəqliyyat dəhlizləri kimi regional kommunikasiya layihələrinin icrasında çox fəal rol oynayıb. İndiki mərhələdə Azərbaycan Avrasiyada geniş bir coğrafiyanı əhatə edən, Asiya ilə Avropanı birləşdirən Şərq-Qərb dəhlizinin tərkib hissəsi olacaq Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsini prioritet hesab edir. Bu layihənin gerçəkləşdirilməsi ilə regionda əməkdaşlığa xidmət edən inteqrasiya prosesi güclənəcək. Hesablamalar göstərir ki, Zəngəzur dəhlizi yalnız Qafqaz üçün deyil, daha geniş anlamda region üçün strateji əhəmiyyətə malik olacaq. Söhbət 1.1 trilyon dollardan çox nominal ümumi daxili məhsulu olan türk dövlətlərini strateji və iqtisadi baxımdan birləşdirəcək dəhlizdən gedir. Bu isə ondan xəbər verir ki, Zəngəzur dəhlizi kifayət qədər böyük iqtisadi potensiala və təbii resurslara malik olan regionu birləşdirəcək. Zəngəzur dəhlizinin istifadəyə verilməsi, eyni zamanda, Azərbaycanı regionun nəqliyyat qovşaqlarının habına çevirəcək. Bütün bunlar fonunda Brüsseldə kommunikasiyalarla bağlı mühüm irəliləyiş gözlənilir. Bu, sülh üçün də mühüm addım hesab olunur.
Tahir TAĞIYEV
