Ermənistanda son günlərdə əsas müzakirə predmetinə çevrilən məsələ ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə aparılan sülh danışıqları, Vaşinqtonun İrəvan qarşısında konkret tələbləridir. Hazırda bu xüsusda Ermənistanda ciddi ajiotaj yaşanır. Xatırladaq ki, qeyd edilən xüsusda Ermənistanın “İravunk” nəşri maraqlı məlumat yayıb.
Nəşr iddia edir ki, Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Ceyk Sallivanla görüşüb. Görüşdə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsi müzakirə olunub: “ABŞ tərəfindən Qriqoryana yeddi tələb təqdim olunub: 1.Sülh müqaviləsi ilin sonuna qədər və yalnız Vaşinqtonda imzalanmalıdır; 2. Ermənistan cənub rayonlarında 65 min azərbaycanlı qaçqını qəbul etməyi öhdəsinə götürməlidir; 3. Zəngəzur bölgəsində Ermənistandakı azərbaycanlıların təhlükəsizlik problemlərini həll edəcək struktur Bakı tərəfindən açılmalıdır; 4. Ermənistan 2026-cı ilə qədər Rusiya bazasını öz ərazisindən çıxarmağı və onu Şərq Tərəfdaşlığı proqramı çərçivəsində NATO-nun təlim bölmələri ilə əvəz etməyi öhdəsinə götürməlidir; 5. Ermənistan SSRİ-nin xəritələrində qeyd olunan anklavları Azərbaycana qaytarmağı öhdəsinə götürməlidir; 6. Zəngəzur dəhlizi beynəlxalq gömrük təşkilatının iştirakı ilə, yəni Rusiyanın iştirakı olmadan açılmalıdır; 7. Ermənistan Qarabağdan tamamilə imtina etməlidir”. Bunlar rəsmi təsdiqini tapmasa da, bir çox erməni ekspertlərin fikrincə, belə çözüm həqiqətdən uzaq deyil. Beləliklə, Vaşinqton görüşündə Azərbaycanın mövqeyinin qəbul edildiyi məlumdur. Bakının separatçılara amnistiya təklifinin Vaşinqton tərəfindən dəstəklənməsi də bunu deməyə əsas verir. İstisna deyil ki, qeyd edilən bir çox istiqamətlər üzrə artıq qarşılıqlı razılıq da əldə edilib. ABŞ Dövlət Departamentinin sözçüsü Metyu Miller də bunu təsdiq edir: "Azərbaycan və Ermənistan bir sıra məsələlərdə mühüm irəliləyiş əldə ediblər". Onun sözlərinə görə, Amerika tərəfi Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin növbəti görüşünü səbrsizliklə gözləyir: “Onlar bir sıra məsələlərdə ciddi irəliləyiş əldə ediblər. Son görüşdə həll edilməyən məsələlərin dairəsinin azalmasına nail olublar. Beləliklə, biz hesab edirik ki, həll edilməyən məsələlərin dairəsinin azalması ilə sülh müqaviləsi əlçatan olacaq”. Qeyd edək ki, 27-29 iyun 2023-cü il tarixində Azərbaycan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov və erməni həmkarı Ararat Mirzoyan arasında ABŞ-ın Virciniya ştatının Arlinqton şəhərində Corc Şults adına Milli Xarici Əlaqələr Tədris Mərkəzində danışıqlar aparılıb. Məlumata əsasən, nazirlər və onların heyətləri arasında Sülh və Dövlətlərarası Münasibətlərin qurulması haqqında ikitərəfli Saziş layihəsi üzrə danışıqlarda əlavə tərəqqiyə nail olunub. Baş verənləri şərh edən ATƏT-in Minsk qrupunun keçmiş amerikalı həmsədri Ceyms Uorlik bildirir ki, tərəflərin razılığı halında Rusiya prosesə müdaxilə edə bilməyəcəck: “Qarabağ məsələsinin qalıcı həllinə nail olmaq üçün bu məsələni Moskva ilə müzakirə etmək lazımdır, lakin sonuncu Vaşinqton və Brüsselə onun əməkdaşlığa hazır olması barədə impuls verməlidir”. Onun sözlərinə görə, Rusiya hazırda çox məşğuldur. “Təkcə ABŞ-nin yox, Avropa İttifaqının da Rusiya ilə münasibətləri tarixin ən aşağı nöqtəsindədir. Top Moskvanın meydanındadır. Əgər Rusiya Qarabağ məsələsinin tam həlli prosesində effektiv rol oynamaq istəyirsə, o zaman Vaşinqton və Brüsselə impuls verməlidir, tək aktor olmamalıdır, prosesdə effektiv rol oynamalıdır”. Uorlik deyib ki, kommunikasiyaların açılması Ermənistanın Rusiyadan asılılığını azaldacaq, bu, Azərbaycanın da xeyrinə olacaq. Təqaüddə olan diplomatın sözlərinə görə, Türkiyə ilə sərhədin açılması da Ermənistana böyük fayda verəcək: “Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri yaxşılaşarsa, düşünürəm ki, Ermənistan və Azərbaycan üçün də yeni rifah dövrü açılacaq”. Rəsmi İrəvan bildirir ki, 2007-ci ildə “Madrid prinsipləri” əsasında danışıqlara razılıq verməklə Ermənistan artıq Qarabağı Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanıyıb və Qarabağda yaşayan ermənilərin uzaq gələcəkdə “öz müqəddəratını təyin etmək”, “Azərbaycandan kənarda hər hansı status almaq” imkanı olmayıb. Uorlik buna toxunaraq bildirib ki, onun həmsədr olduğu dövrdə danışıqlar masasında tənzimləmə variantı olub: “Azərbaycan və Ermənistan rəhbərləri buna getməyə hazır olsaydılar, həmin varianta nail olmaq mümkün olardı, lakin onlar buna hazır deyildilər. Azərbaycan həmişə ərazi bütövlüyü prinsipində israr edib, eyni zamanda, Ermənistan "xalqların öz müqəddəratını təyin etmək hüququ" və "status məsələsi"nin müzakirəsində təkid edirdi. Fikrimcə, həm Ermənistan, həm də Azərbaycan üçün məqbul olan həll yolu elə formalaşdırıla bilərdi. Amma bu artıq keçmişdə qalıb, biz olduğumuz yerdəyik, Ermənistan hökuməti və Qarabağda yaşayan insanlar mövcud vəziyyəti qəbul etməli və Qarabağda yaşayan insanların hüquqlarını təmin edən həll yoluna çalışmalıdırlar”. Erməni politoloq Stepan Danielyan isə bildirir ki, İrəvan onsuz da Bakının dedikləri ilə razılaşacaq: “Ermənistana kənardan kömək yoxdur. Rusiyanın vəziyyəti hazırda son dərəcə ciddidir və Türkiyə ilə qarşıdurma yaşamamaq üçün hər şeyi edəcəklər”. Onun sözlərinə görə, ən təhlükəli nöqtə Cənubi Qafqaz, Ermənistan və Qarabağdır: “Münaqişədə maraqlı olan ölkələr var, bunlar ilk növbədə İsrail və Böyük Britaniyadır. Təsadüfi deyil ki, İlham Əliyev Ermənistan baş nazirinin öz vədlərini artıq kağız üzərinə köçürməli olduğunu bildirdi. İndi Ermənistanın baş naziri qərar verməlidir ki, hər şeyi, Zəngəzuru da güzəştə gedir və özü də Türkiyə-Azərbaycan koalisiyasına qoşulur”. Erməni politoloq vurğulayıb ki, Ermənistan bununla da Türkiyənin təsir zonasına daxil olacaq və bu, ölkənin indiki hakimiyyətinin siyasətidir. O qeyd edib ki, Türkiyə Rusiyadan maksimumu alıb, indi də Qərbdən almalıdır: “Türkiyə daha əlverişli vəziyyətdə olmağa çalışır. Türkiyə iqtisadi problemlərini Qərblə daha sıx əlaqələr, o cümlədən Aİ ilə sıx əməkdaşlıq yolu ilə həll etmək istəyir”. Bu şəraitdə Azərbaycanın siyasəti Türkiyəyə daha əlverişli imkanlar qazandırır. Ermənistanın isə indiki halda Azərbaycanın və Türkiyənin şərtlərini qəbul etməkdən başqa çıxış yolu qalmır.
Nahid SALAYEV
