Qərbi Azərbaycanın tarixini dərindən öyrənmək başlıca vəzifəmizdir. Bu sahədə hər kəs öz üzərinə düşən işi məsuliyyətlə yerinə yetirməlidir ki, bu əzəli torpağımız barədə bütün bilgilərə sahib olaq. Qərbi Azərbaycan ərazisində bütün toponimlər, oykonimlər, omonimlər, hidronimlər və sair incəliyinə qədər öyrənilməlidir.
Doğrudur, onların böyük bir hissəsi toplanıb, kitablara salınıb, amma bu kifayət deyil, qarı düşmən tərəfindən aralı salındığımız Qərbi Azərbaycanın hər abidəsi, hər qəbiristanlığı, hər kəhrizi, hər dağı, hər keçidi, hər karvansarası öyrənilməlidir, çünki onların hər biri bizim milli varlığımızın sübutudur.
“Qərbi Azərbaycanın daş yaddaşı” rubrikasında tarixi Səlim karvansarası barədə danışmaq istəyirik. O Səlim karvansarasından ki, tarixə səs salıb. Soydaşlarımız öz ellərindən didərgin salındıqdan sonra digər abidələrimiz kimi Səlim karvansarası da dünya ictimaiyyətinə “erməni abidəsi” kimi təqdim edilir. Təbii ki, bu saxtalaşdırma propoqandasının başında Ermənistanın keçmiş və indiki hökuməti dayanır.
Şimalda Basarkeçər yaylası, şərqdə Zəngəzur silsiləsi, cənubda Ələyəz dağları, qərbdə isə Səlim aşırımı yerləşən hündür dağlarla əhatə olunan bir mahal var, ağır elli Dərələyəz. Səlim karvansarası da Dərələyəz mahalının qədim abidələrindən biridir.
Tarixi Səlim karvansarası Dərələyəz mahalının Keşişkənd (1975-ci ildən Yeğeqnadzor) rayonu ərazisində Ələyəz dağının Səlim aşırımında, Ağkənd (1967-ci ildən Ağcanadzor) kəndinin yuxarısında yerləşir. Karvansara XIV əsrə aid tarixi abidədir.
Elxanilər hökmdarının tikdirdiyi karvansara…
Karvansara barədə məlumat verən mütəxəssislər qeyd edirlər ki, karvansaranın giriş qapısının (1,80m x 1,13m) üzərindəki yarımdairə daş kitabədə onun 1329-cu ildə Azərbaycan Elxanilər dövlətinin hökmdarı Əbu Səid Bahadur xan tərəfindən tikdirildiyi yazılıb. Bu kitabədə yazılanlar onun hansı xalqa, hansı dövlətə, hansı mədəniyyətə məxsus olduğunu göstərir. Tarixi türk yurdu Dərələyəzdə, Zəngəzurda və digər ellərimizdə belə abidələr çoxdur. Onların üzərindəki yazılar bu abidələrin kimə mənsubluğunu göstərir. Onu da əlavə edək ki, karvansaranın yerləşdiyi tarixi ərazimizdə Sovet hökumətinin ilk illərinə qədər sırf Azərbaycan türkləri yaşayıb.
Tədqiqatçılar ora ilk erməni köçü barədə də yazırlar: “Karvansaranın yerləşdiyi ərazidəki Ağkənd kəndində 1918-ci ilə qədər ancaq azərbaycanlılar yaşamış və kənddə ilk ermənilər (rəsmi statistikaya görə 172 nəfər) 1923–1925-ci illərdə köçürülüb məskunlaşmışlar. Həmin ərazilərdə yaşayan azərbaycanlılar 1988-ci ildə zorla qovulduqdan sonra Ermənistan hökuməti Səlim karvansarası ilə bağlı faktları tamamilə saxtalaşdıraraq, onu dünya ictimaiyyətinə erməni abidəsi kimi təqdim edir”.
Sehrli kitabədə nə deyilir?
Tədqiqatçılara görə, karvansaranın giriş qapısı (1,80x1,13m) üzərində fars dilində daşa (l,87x0,86m) oyularaq, həkk olunmuş kitabədə deyilir: "Əbu Səid xan Bahadur — dünyanın sultanı, insanların padşahı, ərəblərin və ərəb olmayanların hökmdarı, bütün xalqların çarı — Allah onun hökmranlığını və sultanlığını əbədi etsin — vaxtında bina olundu. Xeyrat sahibi Çuşkyab ibn (oğlu) Ləvənd ibn …şah Nur ibn … 729-cu il tarixdə" hicri 729–1328”.
Yenə erməni saxtakarlığının izi ilə - divara qoyulan saxta yazı…
Azərbaycan türklərinin izlərini silmək üçün erməni daşnakları min-bir hiylə uydurublar. Qeyd olunanlara görə, Anadoludan tutmuş Çinə qədər Araz boyu karvan-ticarət yolu – İpək yolu üzərində Zəngəzurun Səlim keçidi adlanan yerdə Elxani Əbu Səid dövründə tikilən karvansaranı "erməni milli memarlıq abidəsi" kimi nəşr etdiriblər (Arutunyan V. M, Yerevan, 1984 il). (bax. KGPA, t. III, № 991, s. 62). Həmin yol üzərində Zəngilan rayonunun Məmmədbəyli kəndində Yəhya İbn Məhəmməd türbəsinin (vəf. 1305 il) qapısı üzərində qoyulan kitabə ölçüsü, forması, həkk olunan texnikasına görə, qeyd olunan karvansara kitabəsinin eynidir. Belə kitabənin üçüncüsünə Azərbaycanın tarixi ərazisində hələ rast gəlinməyib. Qeyd olunan kitabədə XIV əsrdə İpək yolu üzərindəki bütün abidələri yaratmış memar Əli Məcdəddinin adı yazılıb. Abidənin içərisində erməni dilində divara bir yazı qoyulub. Bu yazıda olan mətnlə qapının üzərinə hörülən yazının mətni üst-üstə düşmür. Erməni dilində olan yazıda qeyd olunur ki, bu abidə 1332-ci ildə Orbelyan nəslindən olan Çesar tərəfindən tikilib. Lazar Universitetin müəllimi Xr. İv. Kuçuk-İoannasov iddia edir ki, "tatarlar" (yəni azərbaycanlılar) sonradan bu karvansaraya Səlim adı verib və ərəbcə yazını qapının üzərinə qoyublar, halbuki ərəbcə yazı bina tikildiyi zaman qapının üzərinə hörülüb. Hətta ermənilərin çap etdikləri bukletdə də karvansara Səlim karvansarası adı ilə çap olunub.
Gördüyünüz kimi, erməni saxtakarlığı özünü hər addımda biruzə verir. Bütün abidələrimizə qarşı etdikləri terroru bu abidəyə qarşı da ediblər. Nə qədər çalışsalar da, onlar bu abidələrin mahiyyətini erməniləşdirə bilməyəcəklər. Çünki onların hər biri xalqın yaddaşında yaşayır. Dərələyəzdə Səlim karvansarası da, Səlim aşırımı da var, onlar dərələyəzlilərin yaddaşında əbədi qalıb. O yerlərə dönəndən sonra öz tarixi yurdlarına, abidələrinə qovuşacaqlar və erməni saxtalarlığının kökünü kəsəcəklər…
İradə SARIYEVA
