İranda iki həftədən çoxdur davam edən etirazlar hələ də səngimir. Lakin belə görünür ki, hakimiyyət bu məsələyə daha sərt güc yolu ilə son vermək istəyir. Yayılan məlumata görə, İranın təhlükəsizlik qüvvələri bir sıra şəhərlərdəki universitetlərə yerləşdirilib və 22 yaşlı Məhsa Əmininin əxlaq polisinin nəzarətində ölməsinə görə alovlanan etirazları yatırmaq üçün səyləri gücləndirib.
Əmininin ölümündən qaynaqlanan ümummilli iğtişaşlar və etirazçıların 1979-cu ildə qurulan İslam Respublikasının süqutunu tələb etməsi İranın ruhani liderləri üçün ən böyük problemə çevrilib. Şahidlərin dediyinə görə, polis paytaxt Tehran, Urmiyə, Təbriz və Rəşt şəhərlərində, əsasən də son günlər etirazların mərkəzi olan universitetlərin ətrafına toplanıb. Tehranda bir tələbə bu xüsusda “Amerikanın səsi” radiosuna bildirib: “Tehran Universitetinin ətrafında çox sayda təhlükəsizlik qüvvəsi var. Mən hətta kampusdan çıxmağa belə qorxuram. Çoxlu polis maşını tələbələri həbs etmək üçün küçədə gözləyir”. Hüquq müdafiəçiləri, İran İnqilab Keşikçiləri Korpusuna bağlı könüllülərdən ibarət “Bəsic” də daxil olmaqla, təhlükəsizlik qüvvələrinin basqıları zamanı minlərlə insanın həbs edildiyini və yüzlərlə insanın yaralandığını bildirib. İnsan haqları qrupları ölənlərin sayının 180-dən çox olduğunu deyib. İran rəsmiləri, ABŞ da daxil olmaqla, xarici düşmənləri İranda sabitliyi pozmaqda ittiham edərək, təhlükəsizlik qüvvələri arasında çoxsaylı ölümlər barədə məlumat verib. Mövcud durum İranın iqtisadi vəziyyətinə də təsir edir. Ölkədə sosial-iqtisadi vəziyyət ağırlaşır, inflyasiya artır, İran pulu xarici valyutalar, o cümlədən dollar qarşısında dəyərdən düşür. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, İranda dolların durmadan bahalaşması Azərbaycanın sərhədyanı ticarət obyektlərində satılan istehlak mallarının qiymətlərində də müşahidə olunur. Astara sərhəd-gömrük keçid məntəqəsinin önündə xırda sahibkarlıqla məşğul olan Astara rayonu Ərçivan qəsəbə sakini Elnur Süleymanov “Azadlıq” radiosuna açıqlamasında bildirib ki, qiymətlərin daha da artacağını düşünür: “Son məlumatlara görə, İran Astarasında 1 ABŞ dolları 350 min riala qalxıb. Təqribən bir həftə bundan əvvəl 1 ABŞ dolları 280 min rial idi. İrandan gətirilən istehlak mallarının gömrük rüsumu da qalxıb. Nəticədə malların satış qiyməti artıb. Mən belə başa düşürəm ki, İranda bahalaşma bununla bitməyəcək”. Onun sözlərinə görə, İranda tacirlər qiymət artımından narazıdır: “İrana xarici ölkələrdən gələn mallar da bahalaşır. Onlara mallar xarici valyuta ilə gəlir. Məsələn, Şri-Lankadan İrana gətirilən quru çay bahalaşıb. Soruşduq, bizə dedilər ki, Şri-Lankada yanacağın qiyməti həddindən artıq qalxıb. Buna görə də quru çay da bahalaşıb”. E.Süleymanov deyir ki, qiymət artımı onları çətinə salıb: “İrandan malları TIR-lar vasitəsilə gətiririk. Bizimlə işləyənlər deyirlər ki, İrandan gələn malların satışını dayandırın, yenə qiymət artımı gözlənilir. Belə getsə, sərhədyanı ərazilərdə ticarətlə məşğul olanların çoxu işini dayandıracaq. İranla işləmək çətinləşir. Ölkəmizdəki istehlak mallarının qiymətləri arasında fərq aradan qalxır. Fərq aradan qalxırsa, maraq da azalacaq”. Tehran treyderləri və “bonbast.com” saytı bildirir ki, oktyabrın 3-də 1 ABŞ dollarının qiyməti 331 min rial olub. İran 2015-ci ildə dünya gücləri ilə nüvə sazişi imzalayanda 1 dollar 32 min rial idi. Xatırladaq ki, 2015-ci ildə bu ölkə ilə ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Çin, Rusiya və Almaniya arasında saziş imzalanıb. Sazişə görə, nüvə silahlarının hazırlanması üçün istifadə edilən uranın zənginləşdirilməsi məhdudlaşdırılmalı, bomba hazırlamaq üçün əlverişli olan plutoniumun olduğu ağır su reaktoru yenidən dizayn edilməli və bu prosesə daim beynəlxalq nəzarət həyata keçirilməli idi. Lakin 2018-ci ildə ABŞ prezidenti Donald Tramp öz ölkəsini bu sazişdən birtərəfli qaydada çıxardıqdan sonra Tehran üzərinə sanksiyalar bərpa olunub.
Belə fonda vəziyyət daha da ağırlaşır və hökumətdən narazılıq artır. Bu arada yayılan məlumata görə, İran ordusunun şəxsi heyəti hökumət əleyhinə keçirilən ümumxalq etirazlarına dəstək verir. “Azad İran” Teleqram kanalında bildirir ki, İran xalqının ümummilli qiyamının davamında ölkənin bir neçə ordu zabiti etirazçılara dəstək verdiklərini açıqlayıb və polis qüvvələri, xüsusi təyinatlılar, “Bəsic” və SEPAH tərəfindən xalqa qarşı repressiyaları tənqid ediblər. İran ordusunun zabiti, təyyarələrə texniki xidmət üzrə mütəxəssis olan kapitan Səccad Əsgəri videomüraciət yayıb və İran İslam Respublikasının polis qüvvələrinin komandanı Hüseyn Əştəriyə müraciət edərək bildirib ki, o və döyüş yoldaşları haqlarını tələb etmək üçün son nəfəsinə qədər xalqın yanında olacaq. Hesab edilir ki, ordunun xalqın yanında olması İranda hakimiyyət dəyişikliyinə səbəb ola bilər. bu vəziyyətdə etirazlar, ötən il baş verən nümayişlərdən fərqli olaraq, ölkənin bütün şəhərlərinə yayılır. İranın xaricində də bir çox yerlərdə iranlı qadınlara dəstək aksiyaları keçirilir. Ölkədə etirazlarda ölənlərin sayının artmasına baxmayaraq, küçələrə axışanların da sayının çoxaldığı müşahidə edilir. Ölkənin bir çox ərazilərinə yayılan etiraz aksiyalarında qadınlar örpəklərini və hicablarını tonqallarda yandırırlar.
Ramil QULİYEV
