“Son zamanlar Asiya və Orta Asiyadan məhsulların Rusiya üzərindən Avropa bazarlarına çatdırılması, xüsusilə Ukrayna ilə müharibə səbəbindən çətin və qeyri-mümkün görünür. Buna görə də Orta dəhlizin və Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyənin mövqeyinin əhəmiyyəti artır”. Belə bir açıqlama ilə Türkiyənin xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu çıxış edib.
Türkiyənin xarici siyasət idarəsinin rəhbəri qeyd edib ki, rəsmi Ankara qarşıdakı dövrdə Gürcüstanı da bu xüsusda keçirilən görüşlərə qatmaq istəyir: “Biz logistika və enerji sahəsində birgə işləməliyik. Bu, regionumuzun iqtisadi inkişafı və sabitliyi, beynəlxalq bazarlar baxımından əhəmiyyətli və regionumuzun enerji bazasına çevrilməsi baxımından son dərəcə vacibdir”. Bir neçə gün əvvəl Türkiyə-Azərbaycan-Qazaxıstan xarici işlər və nəqliyyat nazirləri toplantısının keçirildiyini qeyd edən Çavuşoğlu bildirib ki, avqustun 2-də Türkiyə-Azərbaycan-Özbəkistan toplantısı təşkil olunacaq. Qeyd edək ki, dünyada ənənəvi təchizat zənciri dəyişib. Rusiya-Ukrayna münaqişəsinə görə Şimal istiqamətində göndərilən yük axını dayanıb, Ukrayna limanları isə bloklanıb. Bu fonda əsas iştirakçılarından biri Azərbaycan olan Orta dəhlizin əhəmiyyəti artır. Bu dəhliz Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi kimi də tanınır. Xatırladaq ki, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi 2014-cü ilin fevral ayında Azərbaycan, Qazaxıstan və Gürcüstanın müvafiq strukturlarının iştirakı ilə yaradılıb. Sonradan layihəyə Ukrayna, Rumıniya və Polşa qoşulub. Hazırda marşrut Çin-Qazaxıstan sərhədindən başlayır, Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan ərazisindən keçərək Avropaya qədər uzanır. Bütün marşrut boyunca vahid tarif, “bir pəncərə” prinsipi tətbiq olunur. Qazaxıstanın Azərbaycandakı səfiri Serjan Abdıkarimov qeyd edir ki, Orta dəhliz Azərbaycan və Qazaxıstan arasında münasibətlərdə xüsusi əhəmiyyət kəsb etdiyindən ona böyük diqqət ayımaq lazımdır. Onun sözlərinə görə, 2022-ci ilin sonunadək bu dəhliz vasitəsilə yük daşımalarının həcmi 6 dəfədəyək artacağı gözlənilir. Ümumiyyətlə, Azərbaycanın malik olduğu infrastuktur, digər tranzit imkanları Mərkəzi Asiya ölkələri üçün kifayət qədər cəlbedicidir. Elə bunun nəticəsidir ki, sözügedən regionda yer alan ölkələr Azərbaycan üzərindən daha çox həcmdə məhsul ixracı istiqamətində aktiv fəaliyyətə start veriblər. Digər tərəfdən, burada nəzərə alınır ki, Rusiya üzərindən ixrac hər an Qərb sanksiyaları və digər səbəblər üzündən dayandırıla bilər.
Başqa bir önəmli məqam bundan ibarətdir ki, Ukraynada apardığı hərbi əməliyyatlar səbəbindən Rusiyaya qarşı tətbiq edilən Qərb sanksiyalarının miqyası genişlənir. ABŞ, Avropa ölkələri, bir sıra dünya dövlətləri qarşıdakı dövr ərzində Rusiyaya yeni sanksiyalar tətbiq etməyə hazırlaşırlar və yeni qadağalar nəqliyyat sektorunu daha çox əhatə edəcək. Hadisələrin bu səpkidə inkişaf ssenarisinin mümkünlüyünü nəzərə alan Mərkəzi Asiya ölkələri məhsulalrının alternativ marşrutlar vasitəsilə dünya bazarlarına nəqlinin davam etdirilməsinə xüsusi diqqət edirlər və elə bu kontekstdə də Azərbaycanla əməkdaşlığı genişləndirirlər. Hadisələrin gedişi göstərir ki, Azərbaycan mühüm beynəlxalq nəqliyyat qovşağı statusunu daha da möhkəmləndirəcək. Mövcud marşrutlarlarla yanaşı, Azərbaycan belə tranzit dəhlizlərinin yaradılması istiqamətində də intensiv iş aparır. Bu xüsusda Zəngəzur dəhlizi, eləcə də Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında reallaşdırılan müxtəlif istiqamətli layihələr indi daha çox diqqət cəlb edir. Nəqliyyat şəbəkəsinin şaxələndirilmiş zəncirinin yaradılması, logistika imkanlarının genişləndirilməsi Azərbaycana qarşıdakı dövr üçün daha böyük iqtisadi dividendlər vəd edir. Ən əsası, dünya ölkələrinin böyük əksəriyyəti Azərbaycan üzərindən yüklərin daşınmasında maraqlıdır. Türkiyənin nəqliyyat və infrastruktur naziri Adil Qaraismayıloğlu bütün bunları təsadüf hesab etmir. Nazir qeyd edib ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi Şimal dəhlizi ilə yükdaşımaları məhdudlaşdırıb, odur ki, Orta dəhliz məsafə və müddət baxımından böyük alternativ sayılır: “Anadolunun Qərbindən başlayaraq Şərqə uzanan bu yol ticarətin fərqli qitələrə, hətta dünyaya yayılmasına imkan verir. Çindən Avropaya gedən yük qatarı Orta Dəhlizi və Türkiyəni seçərsə, 12 gün ərzində 10 min kilometr deyil, 7 min kilometr məsafə qət edəcək. Bu da Asiya və Avropa arasında qlobal ticarətdə dəhlizin nə qədər sərfəli və təhlükəsiz olduğunu nümayiş etdirir. Eyni qatar Cənub dəhlizi üzrə göndərilsə, Süveyş kanalı üzərindən gəmi ilə 20 min kilometr yol qət edir. Orta dəhliz öz imkanları ilə, şübhəsiz ki, region ölkələrinin koordinasiyalı əməkdaşlığı ilə dünya ticarətinin ən mühüm halqalarından biri olacaq. Biz Orta dəhlizi daha da gücləndirəcəyik”. Bütün bunlar Azərbaycan üzərindən daha çox yük daşınacağını göstərir. Almaniyanın logistika şirkəti “Hellmann” da bildirir ki, Rusiya-Ukrayna münaqişəsinin başlanmasından sonra yüklərin Orta dəhlizə istiqamətlənməsi halı artıb. “Hellmann” şirkəti Avropa-Çin və ya əks istiqamətində yükdaşımanı Azərbaycandan, Gürcüstandan, Türkiyədən keçməklə həyata keçirir. Qurum bu xüsusda bildirir: “Yüklərin növündən, istehlakçıdan aslı olaraq Azərbaycandan, həmçinin Azərbaycana yükləri daşıyırıq. Bu istiqamətdə daşınan yüklər Qara dənizdən, həmçinin Xəzər dənizindən keçir. Ümid edirik ki, müştərilər Orta dəhliz istiqamətində yüklərin iki dənizdən keçməsini nəzərə alırlar. Şimal dəhlizi istiqamətində daşınan yüklərin Orta dəhlizə cəlbi üçün mövcud infrastrukturun buna uyğun qurulması vacibdir. Yeni yüklərin həcmini götürmək üçün bu dəhlizin infrastrukturu inkişaf etdirilməlidir. Ümumiyyətlə, Orta dəhlizdə həyata keçirilən xidmətlər etibarlıdır”.
Ramil QULİYEV
