Müasir reallıqlarda dünya miqyasında müxtəlif əhali qruplarının miqrasiyasının daha intensiv xarakter alması müşahidə edilir. Buna təkcə müxtəlif cəmiyyətlərin adət-ənənələrini və mədəni xüsusiyyətlərini ümumi məxrəcə gətirən qloballaşma səbəb olmur. İndiki modern rabitə vasitələri miqrantlara ailələri ilə əlaqə saxlamağa və hətta virtual səfərlər etməyə imkan verir.
Miqrantların bir qismi vətənə qayıdır, bir qismi isə yeni yaşayış yerinin reallıqlarına uyğunlaşmağa çalışır. Mənşə ərazisi ilə yaşayış yeri arasında çoxsaylı əlaqələr əsasında çox vaxt mədəni xüsusiyyətləri ilə birləşən böyük icmalar yaranır. Bu da nəticə etibarı ilə çoxsaylı diaspor qüvvələrinin formalaşmasına gətirib çıxarır.
Azərbaycan diasporunun fəaliyyətində başlanan yeni mərhələ...
Diaspor ilkin olaraq mövcud sərhədləri nəzərə almayan və insanları mədəni meyarlarəsasında birləşdirməyə çalışan bir toplum kimi formalaşır. Ona görə də diasporların fəaliyyəti transmilli xarakter daşıyır vəonların təsir fəaliyyəti transmilli mexanizmlər vasitəsilə həyata keçirilir. Transmilli aktorların fəaliyyəti bir çox sahələri əhatə edir və o qədər sürətlə inkişaf edir ki, elmin onu tam əhatə edib şərh etməyə belə zamanı çatmır.
İndilikdə isə müşahidə edilən əsas proses budur ki, millətlərarası qarşılıqlı əlaqə və dövlətlərarası münasibətlər sisteminin formalaşması etnik diasporların dagha dinamik inkişafını şərtləndirir. Hazırda bu prosesləri qloballaşma kontekstində nəzərə alaraq konsepsiyanın genişləndirilməsi tendensiyası müşahidə olunur. Bundan irəli gəlir ki, hazırda diaspor termininin istifadə tezliyi xeyli artıb. Digər tərəfdən müasir diasporlar müəyyən etnomədəni ənənələrin daşıyıcısı olan tarixən formalaşmış icmaların mövcudluğunun forma və mexanizmi olmaqla yanaşı, həm də siyasi alətdir. Bu vəziyyət diasporların müəllif kimi fəaliyyət göstərdiyi siyasi-hüquqi sahənin müəyyən edilməsini, diaspor birliklərinin əməl etməyə məcbur olduğu qeyri-legitim, lakin mövcud siyasi oyun qaydalarının müəyyən edilməsini tələb edir. bu mənada fəaliyyəti getdikcə daha da aktivləşən Azərbaycan diasporu da istisnalıq təşkil etmir. Dünyanın hansı ölkəsində yaşamalarından asılı olmayaraq, böyük Azərbaycan mədəniyyətinin, dilinin və mənəvi dəyərlərinin daşıyıcısı olan həmvətənlərimizin bir araya gəlməsi prosesində indi xüsusi intensivlik müşahidə edilir. 2018-ci ildən etibarən, Azərbaycan diasporunun təşkilatlanması prosesi yeni bir mərhələyə qədəm qoyub. Xüsusən də prezident İlham Əliyevin 2018-ci il 5 iyul tarixli fərmanı ilə yaradılan Azərbaycan Diasporuna Dəstək Fondunun yardımı ilə bir sıra mühüm layihələr həyata keçirilir, diaspor quruculuğu və fəaliyyəti mexanizmlərinə olan münasibət müasir tələblərə və bilavasitə ölkəmizin, xalqımız üçün əhəmiyyət kəsb edən proseslərə uyğun bir şəkildə inkişaf etdirilir. Bunun konkret nümunəsi qismində Azərbaycan Diasporuna Dəstək Fondu tərəfindən icra edilən “Qardaşlaşmış Qarabağ Məktəbləri” layihəsini göstərmək olar. Qeyd edək ki, Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın təşəbbüsü və tapşırığı ilə xarici ölkələrdə “Qarabağ məktəbləri”nin qurulmasına başlanıb. Fransanın Nant, İsveçrənin Bern, Polşanın Varşava, İsveçin Stokholm şəhərlərində həftəsonu məktəbləri artıq fəaliyyət göstərir. Həmin əktəblərin məqsədi azərbaycanlı uşaqlara ana dilini, ədəbiyyatını, tarixini, mədəniyyətini tədris etməklə yanaşı, ölkəmizlə bağlı həqiqətləri də onlara indidən aşılamaqdır ki, gələcəkdə milli kimliyini qoruyub saxlasınlar, onu təbliğ edə, xalqımızın və dövlətimizin maraqlarını müdafiə edə bilsinlər.Azərbaycan Diasporuna Dəstək Fondunun “Qardaşlaşmış Qarabağ Məktəbləri” adlı layihəsi çərçivəsində İsveçrədə fəaliyyət göstərən "Qarabağ" həftəsonu məktəbinin şagirdləri ilə məcburi köçkün və şəhid ailələrinin övladları bir həftə boyunca Bakının Xəzər rayonunun Şüvəlan qəsəbəsində yerləşən Gənclər və İdman Nazirliyinin “Cırtdan” Respublika Uşaq İstirahət və Sağlamlıq mərkəzində yerləşiblər. Layihədə İsveçrədən 10 şagird və 2 təlimçi, yerli məktəblərdən 14 şagird və 2 təlimçi iştirak edib. Burada onlara daimi kommunikasiya və şəbəkələşmə ilə yanaşı, Azərbaycan dili təlimləri keçirilib. Bütün bunlar Azərbaycanın tanıdılması və ölkə reallıqlarının təbliği baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Diasporun qarşısında duran yeni mühüm missiyalar...
Real mənzərə göstərir ki, hazırda Azərbaycan diasporunun fəaliyyəti daha çevik, daha operativ xarakter daşımağa başlayıb. Xüsusən də İkinci Qarabağ müharibəsində əldə edilən möhtəşəm qələbə bu prosesə zəruri töhfələr verib. Məlumdur ki, diasporların beynəlxalq münasibətlərdə iştirakı məsələsi təkcə dövlətin və diaspor zvlərinin qarşılıqlı fəaliyyətini deyil, həm də çoxmillətli dövlətin ərazisində yaşayan icmalarla qarşılıqlı əlaqələrdən istifadəsi əhatə edir. Bu mənada müxtəlif ölkələrdə Azərbaycan və Türkiyə diasporlarının birgə fəaliyyətinin uğurla təmin edilməsi ölkəmizin mühüm nailiyyətlərindən biri hesab edilə bilər.
Bundan başqa, daha bir mühüm amil diasporun olduğu ölkənin dövlətinin etnik azlıqlara qarşı siyasətidir. Və bu siyasət etnik mənsubiyyətlər üzrə konsolidasiyaya yönəlik qadağadan tutmuş, diaspor birliklərinin lobbiçilik fəaliyyətlərində qanunvericiliklə müəyyən edilmiş iştirakına qədər dəyişə bilər. Bu hal diasporun fəaliyyətinə təsir edir və azərbaycanlılar xarici ölkələrdə daim belə faktorları nəzərə alırlar. Əksər hallarda diaspor müəyyən dövlət vasitəsilə dünya siyasətinə təsir göstərir. Azərbaycan diasporunun da bu müstəvidə fəaliyyətinin intensivləşməsinə zərurət artır. Ən azından erməni diasporuna müqavimət üçün. Daha bir önəmli məqam da odur ki, çox vaxt ədalətsiz miqrasiya siyasətinə və ksenofobiyanın fərdi təzahürlərinə baxmayaraq, diasporlar “ev sahibi” ölkələrin qurumları ilə əlaqələri kəsmirlər. Üstəlik, uzunmüddətli perspektivdə hər iki tərəf əməkdaşlıqda maraqlıdır. Diasporumuzun belə məqamları da nəzərə alması önəmliidr. Bir çox diasporlar “ev sahibi” dövlətin iqtisadiyyatının bütöv sektorlarında fəal iştirak edir və ən əsası, əmək bazarında onlara tələbat var. Bu mənada Azərbaycan diasporunun aktivlik dərəcəsi yüksəkdir. Lakin qeyd edilən müstəvidə fəaliyyət dairəsinin daha da genişləndirilməsi önəmliidr.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikası Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.
