İranın şimal-qərbində, Cənubi Azərbaycan ərazisində yerləşən, dünyanın ən böyük duz göllərindən biri olan Urmiyə gölü artıq yox olmaq təhlükəsi ilə üz-üzədir. Bir vaxtlar İranın tətil cənnətlərindən biri olan göldə suyun çəkilməsi ilə palçıqlı ərazilərin həcmi genişlənir. Suyun səviyyəsi ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 48 santimetr azalaraq yox olmaq həddinə çatıb. Bu səbəbdən ona Urmiyə gölü əvəzinə indi Urmiyə çölü deyirlər.
Urmiyə gölünün 2006-cı ildə sahəsi 5 min kvadratkilometr olduğu halda, 2013-cü ildə 500 kvadratkilometrə enib. Bundan sonra da gölün sahəsi sürətlə azalmağa başlayıb. Əvvəllər 30 milyard kubmetr suyu olan gölün tutumu 1 milyard kubmetrə qədər azalıb. Mayami Universitetinin iranlı mütəxəssisləri Urmiyə gölü ilə bağlı apardıqları araşdırmalarda yağışın az olduğu dövrlərdə belə gölün qurumamasına diqqət çəkiblər. Mütəxəssislər bildirib ki, son 20 ildə yaşanan kritik vəziyyət heç də yağıntıların olmaması ilə bağlı deyil və bunda insan amilinin daha çox payı var. Tədqiqatçılar bildirir ki, gölün quruma səbəblərinin 31 faizi yağıntının azalması və temperaturun 1,5 dərəcə artması, 69 faizi isə insan faktorunun payına düşür. Qərbi Azərbaycan Əyalətinin Ətraf Mühit Nazirliyinin yaydığı hesabatda qurumuş göl yatağından qaynaqlanan duz fırtınalarının qonşu rayonlarda kənd təsərrüfatı məhsullarına mənfi təsir göstərəcəyi və insanların sağlamlığını təhdid edəcəyi bildirilib. Təxminən 140 kilometr uzunluğunda, ən geniş yerində 55 kilometr enində olan və 102 qayalı adanı əhatə edən Urmiyə gölü 1976-cı ildə isə YUNESKO-nun Dünya Biosfer Qoruğu siyahısına daxil edilib. Gölün cənub hissəsinin yayın sonuna qədər tamamilə quruması gözlənilir. İranın rəsmi dövlət agentliyi İRNA bugünə qədər Urmiyə gölünü canlandırma layihələri üçün 15 min milyard tümən büdcə ayrıldığını yazıb. İran Azərbaycanında bəzi yerli siyasətçilər və millət vəkilləri Urmiyə gölü adına ayrılan büdcənin necə xərcləndiyinin məlum olmadığını deyir. “Amerikanın səsi”nə danışan milli fəal və iqtisadçı Mehdi Nəimi bildirir ki, İranda rəsmi sənədlərdə müəyyən layihələr üçün ayrılan büdcələrin başqa fəaliyyətlər üçün xərclənilməsi mümkündür. İqtisadçı İran dövlət qurumlarının açıqladığı statistik məlumata etibar edilmədiyini vurğulayır: “İranda, demək olar ki, rəqəmlər və statistik məlumatlara rahat etibar etmək, bunlara istinad etmək olmaz. Büdcə mövzularında səhvlər o qədər təkrarlanıb ki, artıq insanlara təəccüblü gəlmir. İndi bu dəqiqə İranın Mərkəzi Bankının müəyyən dönəmlər üçün verdiyi rəqəmlər statistika mərkəzinin eyni dönəmlər üçün verdiyi rəqəmlərdən fərqli çıxır. Soruşanda deyirlər bizim təriflərimiz fərqlidir”. Nəimi rəsmi olaraq bir daha Urmiyə gölü adına açıqlanan maliyyə vəsaitinin başqa fəaliyyətlər üçün xərclənə bilməsi ehtimalını istisna etmədiyini bildirib: “Misal üçün, Urmiyə gölü adına alıb aparıb Suriyada, İraqda, Əfqanıstanda xərcləyərlər. Yəni pulu rəsmi sənədlərlə sistemdən çıxarmağa ehtiyac olduğu zaman büdcəni başqa layihələr adına ayıra bilirlər. Bu, təəssüf ki, İranın iqtisadi sistemində geniş şəkildə həyata keçirilən bir şeydir”.
Mehdi Nəimi keçən təqribən 10 il ərzində Urmiyə gölünü canlandırmaq üçün açıqlanan layihələrin əsasən siyasi vədlərdən ibarət olduğunu önə çəkir. Onun sözlərinə görə, Güney Azərbaycanda yaşayan türklərin tələblərində ana dilinin yanında bu Urmiyə gölü tələbi də var. İranın Qərbi Azərbaycan vilayətində yaşayan fəal Musa Aşüftə isə qeyd edir ki, keçmiş prezident Həsən Ruhani dövründə yaradılmış “Urmiyə gölünün canlandırılması mərkəzi”nin fəaliyyəti bir il öncə İbrahim Rəisinin vəzifəyə gəlməsi ilə dayandırılıb: “Bəzi işlər görmək istəyirdilər ki, faydalı ola bilərdi. Ancaq onlar da yarımçıq qalıb. Çeşidli nazirliklər və dövlət qurumları arasında uzlaşmalar əsasında ildə təxminən 2 milyard kubmetr suyun bəndlərdən gölə axıdılması Urmiyənin su haqqı olaraq nəzərə alındı. Amma bunu heç zaman təmin etmədilər. Çayların daha az itki ilə gölə doğru axması üçün onun axarını arıtlamaq kimi planları var idi. Bunu yarımçıq gördülər. Ənənəvi əkinçilikdə böyük miqdarda su sərf olunur. Bunlar ilk başda dedilər ki, əkin yerlərinin böyük bölümünü modern suvarma sistemləri ilə təchiz edəcəyik. Deyə bilərik ki, bu xüsusda da əməldə heç bir iş görülməyib. Çox önəmli və çox büdcə aparan bir layihə başlatdılar - Qərbi Azərbaycan vilayətinin Piranşəhr bölgəsində Zab çayından Urmiyə gölünə su kanalı adında bir layihə. Dönəmin məzənnəsilə neçə yüz milyon dollar pul xərclədiklərini dedilər. Biz bunun doğru olub-olmadığını bilmirik. Amma bu kanal da bugünə qədər fəaliyyətə başlamayıb. Önəmli layihələrindən biri də Təbriz və Urmiyə sutəmizləyici qurğuları idi. Tullantı sularını təmizləyib gölə qaytarmağı düşünürdülər. Bu layihə də bugünə qədər bitməyib”. Musa Aşüftə İran hakimiyyətinin Azərbaycan bölgəsinə baxışı, layihələrə nəzarət edə bilən qeyri-hökümət qurumlarının olmaması, ətraf mühiti mühafizə qurumunun kifayət qədər səlahiyyət sahibi olmaması və korrupsiya kimi amillərin Urmiyə gölünü canlandırma layihələrinin nəticəyə çatmasına əngəl olduğunu önə çəkir. Digər siyasi fəal Məcid Araz isə qeyd edir ki, İranda Urmiyə gölünün qurtarılmasına deyil, qurudulmasına dair bir siyasi iradə var. O, İranın mərkəzi bölgələrində həyata keçirilən oxşar layihələrə diqqət çəkərək qeyd edir: “Niyə, misal üçün, İran mərkəzinə çəkilən su kanallarının ən azından üç-dörd dənəsi bitib, amma Urmiyə gölü ilə bağlı belə layihələr bitmir?”. Onu da qeyd edək ki, son günlərdə İran Azərbaycanında ətraf mühit fəalları beynəlxalq ictimaiyyətin və İran rəsmilərinin diqqətini Urmiyə gölündə yaranmış ekoloji vəziyyətə bir daha yönəltmək səyləri çərçivəsində sosial mediada kampaniya aparıb. Ətraf mühit fəalları və milli mədəni fəallar İran Azərbaycanının bir neçə şəhərində gölün qurumasının qarşısının alınması üçün kifayət qədər tədbir görülməməsinə etiraz edərək aksiyalar keçiriblər.
Samirə SƏFƏROVA
