Rusiyanın 24 fevral tarixində Ukrayna ərazilərinin işğalı ilə başlatdığı müharibədə hər iki ölkə minlərlə pilotsuz uçuş aparatından (PUA) istifadə edir. Bu mənada İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra PUA mövzusu Ukraynada gedən savaş fonunda yenidən diqqət mərkəzindədir.
Qeyd edək ki, Ukrayna ordusunun hərbi arsenalına daxil edilən əsas hərbi PUA Türkiyə istehsalı olan “Bayraktar TB2” dronlarıdır. Üzərində kameraların yerləşdirildiyi və kiçik təyyarə formasında olan bu PUA-lar lazerlə idarə olunan ağıllı silahlarla da təchiz edilə bilir. Müdaifə məsələləri üzrə Avropanın beyin mərkəzi sayılan RUSI-nin tədqiqatçısı Cek Votlinqin sözlərinə görə, Ukrayna müharibəyə 50-dən az PUA ilə başlayıb: “Rusiya isə daha kiçik və daha sadə olan “Orlan-10” PUA-ları istifadə edirdi. Bu PUA-larda da kameralar var və raket ata bilirlər. Hər iki tərəf düşmən mövqeyinin müəyyənləşdirilməsi və pilot vəzifələrində PUA-lardan olduqca səmərəli istifadə edir”. Votlinqin fikrincə, Rusiya tərəfindən düşmən hədəfin müəyyən olunması və zərbə endirilməsi normal şərtlərdə 20-30 dəqiqə çəkirdisə, “Orlan-10” dronlarının sayəsində vaxt itkisi 3-5 dəqiqəyə endirilib. “London King's College”də müdafiə məsələləri üzrə analitik Martina Miron bildirib ki, PUA-lar sayəsində Ukrayna məhdud canlı qüvvəsinin gücünü daha da genişləndirə bilib: “Əgər düşmən mövqelərini aşkar etmək istəyirsənsə, bunun üçün xüsusi peşəkar dəstə göndərməyin lazımdır və bu zaman onların bir qismini itirə bilərsən. Lakin indi təhlükəyə atdığın tək qüvvə PUA-dır”. Miron PUA-lardan istifadə nəticəsində Ukrayna ordusunun Rusiyanın hərbi sursat anbarlarını partlatdığını və Moskva döyüş gəmisini batırdığını qeyd edib. O, həmçinin, Rusiyanın hava hücumundan müdafiə sistemlərinin bir çox “Bayraktar”ı sıradan çıxardığını da diqqətə çatdırıb. Lakin hərbi dronlar olduqca bahadır. Bir “Bayraktar TB2”nin qiyməti təxminən 2 milyon dollardır. Ona görə də hər iki tərəf, xüsusilə Ukrayna hərbi arsenalında “DJI Mavic 3” kimi dəyəri 2 min dollar olan dronların daha ucuz ticari modellərinə maraq göstərməyə başlayıb. Ukraynada fəaliyyət göstərən PUA istehsalçılarından birinin verdiyi məlumata görə, Ukrayna ordusunda təxminən 6 min PUA var, lakin bunun sayını dəqiq bilmək mümkün deyil. Ticarət məqsədli PUA-lar kçik bombaları daşımaq üçün əlverişli olsa da, bu tip dronlar daha çox düşmən mövqelərini müəyyənləşdirməkdə və hücumun idarə edilməsində istifadə olunur. Martina Miron diqqəti bu fonda ona yönəldir ki, Ukraynanın Rusiya qədər hərbi sursatı yoxdur: “Mövqe müəyyənləşdirmək və hücumu idarə etmək üçün “havada gözlərinin olması” onlara əllərində olan bütün imkanı istifadə etmə şansı verir”. Bununla belə ticarət məqsədli PUA-lar hərbi dronlarla müqayisədə çox zəifdir. Məsələn, “DJI Mavic”in maksimum uçuş məsafəsi 30 kilometrdir və sadəcə 46 dəqiqə havada qala bilir. Ucuz və kiçik dronların uçuş müddəti və məsafəsi isə daha azdır. Mironun sözlərinə görə, Rusiya hərbi PUA-lara qarşı radar müdafiə sistemi və ticarət məqsədli dronlara qarşı isə elektrikli cihazlar istifadə edir: “Rusiya ordusu PUA-lara qarşı “Stupor “elektromaqnetik silahdan yararlanır”. Bu cihaz GPS-dən istifadə edərək ticarət məqsədli PUA-ların idarəetməsini iflic edə bilir. Bununla belə, Rusiya “Aeroscope” kimi sistemlərdən də istifadə edərək ticarət məqsədli dronlarla operatorlar arasında əlaqəni kəsmək gücünə sahibdir.
Bundan başqa, ruslar özləri də Ukraynada yeni dronlar istifadə edirlər. Məsələn, bu günlərdə Rusiya İrandan “Shahid” hərbi dronlarını alıb.Yəməndəki Husi qruplaşması Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə qarşı bu PUA-lardan istifadə edir. Media artıq İranın “Shahid-129” PUA-larını Rusiyaya göndərdiyini yazıb, hətta marşrutu da qeyd ediblər: birinci versiya Xəzər dənizi üzərindən, Həştərxan və Volqoqraddan; ikinci versiya isə “Qeşm Fars Eyr”in “Boinq-747-300” təyyarəsi ilə Moskvaya. Rusiyanın “Sputnik” agentliyi də bunu təsdiqləyib. Qeyd edilir ki, bundan əvvəl ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Ceyk Sallivan İranın Rusiyaya yüzlərlə PUA verəcəyini elan etmişdi. Bu isə ABŞ kəşfiyyatının aktiv işlədiyinin nümunəsi sayıla bilər: “Nəhayət, İran XİN-in rəsmisi Nasir Kənani jurnalistlərin dronlarla bağlı sualına cavab olaraq bildirmişdi ki, İran və Rusiyanın bu sahədə əməkdaşlığı Ukraynadakı “xüsusi əməliyyatdan” öncə başlamışdı. İran quru qoşunlarının komandanı Kiyomərs Heydəri isə bildirib ki, Tehran dost ölkələrə PUA-lar verməyə hazırdır. Beləliklə, Moskva və Tehran bu informasiyanı nə təkzib, nə də təsdiq etmişdi”. Bəzi Qərb mediası bu PUA-ların Ukrayna üçün “pis xəbər” ola biləcəyini istisna etmir. “Shahid-129”ların İsrailin “Hermes-450”, ABŞ-ın “MQ-1 Predator” PUA-larının əsasında yaradıldığı iddiası var. “Shahid-129” zərbə PUA-sının gövdəsinin uzunluğu 10 metr, qanadlararası məsafə 16 metrdir. Maksimal sürəti saatda 150 kilometr, havada qalma müddəti 24 saat, döyüş radiusu 1700 kilometrdir. Silahlanmasında 4 idarəolunan tankəleyhinə “Sadid-1” raketi (İsrailin “Spayk-ER” raketinin analoqu) və ya “Shadid-345” bombası var. “Shahid-129” ağır dronlarının taktiki-texniki xarakteristikası kəşfiyyat-zərbə tapşırıqlarını böyük ölçüdə yerinə yetirməyə imkan verir. Bu fonda ABŞ Ukraynanı “Switchblade” tipli kamikadze dronları ilə təmin edir. Bunlar partlayıcı daşıyır və hədəfi tapana kimi havada qalırlar. Onu da qeyd edək ki, real mənzərə nə Ukrayna, nə də Rusiyanın dronlardan Azərbaycan qədər effektiv istifadə edə bildiyini də göstərir. Hər halda, hərbi analitiklər də qeyd edir ki, Azərbaycan İkinci Qarabağ müharibəsində dronlardan daha effektiv istifadə edə bilib. Rusiyanın Ukraynaya hücumu indiyə qədər daha çox qurudakı əməliyyatlara fokuslanıb. Amma döyüşlərin əhəmiyyətli hissəsi havada baş verir, hər iki tərəf hava məkanına nəzarəti ələ keçirməyə çalışır. Hava məkanında üstün mövqedə olan Rusiyanın Ukraynadan təxminən 3 dəfə çox döyüş təyyarəsi var. ABŞ Müdafiə Nazirliyi bildirir ki, Rusiya təyyarələri gündə orta hesabla 250 əməliyyat və 30 hücum həyata keçirir. Bununla belə, Qərb rəsmiləri hava məkanında üstünlük əldə etməkdə Rusiyanın hələ də çətinlik çəkdiyini bildirir.
Tahir TAĞIYEV
