Zəngəzur dəhlizi son günlərdə Ermənistanda yenidən xüsusi müzakirə mövzusudur. Burada etiraf edilir ki, əslində, bütün etirazlara baxmayaraq, dəhliz Azərbaycanın istədiyi qaydada açılacaq və fasiləsiz şəkildə də fəaliyyət göstərəcək. Erməni polkovnik, “Tiqran Mets” hərbi məktəbinin təsisçisi Koryun Qumaşyan qeyd edir ki, dəhlizin Ermənistana təhdid yaradacağı ilə bağlı deyilənlərin də əsası yoxdur: “Azərbaycan onsuz da Naxçıvan istiqamətindən İrəvana və Zəngəzura birbaşa nəzarət edir”.
Qumaşyan 1990-cı illərdə müdafiə naziri olan Vazgen Sarkisyanın tapşırığı ilə Naxçıvan istiqamətindəki strateji yüksəklikləri işğal etdiklərini deyir: “Lakin Azərbaycan bu strateji yüksəkliklərə nəzarəti bərpa edib. Bu, Azərbaycana imkan verir ki, Naxçıvan sərhədindən Ermənistanı ovcunun içində hiss etsin. Hazırda strateji liderlik onların əlindədir. Azərbaycan məhz bu istiqamətdən istənilən vaxt Zəngəzurdakı yolları bağlaya, bölgəni Ermənistanın qalan hisəsindən təcrid edə bilər”. Qumaşyan Zəngəzur bölgəsində alternativ yollarının olması ilə bağlı iddianın doğru olmadığını bildirib: “Alternativ yolumuz olduğu iddiası da yalandır, çünki bütün yollar Azərbaycanın nəzarəti altındakı bölgələrdən keçir”. Erməni politoloq Stepan Danielyan isə qeyd edir ki, İran da Zəngəzur dəhlizinin reallaşmasının qarşısını ala bilməyəcək: “Məncə, İranın Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı bəyanatında ikinci məna və ya gizli məna axtarmağa ehtiyac yoxdur, hər şey çox açıq şəkildə deyilib, deyildiyi kimi də başa düşülməlidir. İran üçün Ermənistanla sərhəd çox vacibdir. İran üçün Ermənistanla sərhəd həlledicidir, digər tərəfdən Ermənistan sərhədi həm də Avrasiya İqtisadi Birliyi ilə sərhəddir. Burada da hər şey aydın olmalıdır, bu bir daha Türkiyəyə birbaşa xəbərdarlıq idi. Zəngəzur dəhlizi Ermənistanın müdaxiləsi olmadan Azərbaycan və Türkiyə arasında birbaşa əlaqə kimi başa düşülməlidir. İran bəzi səbəblərə görə buna qarşıdır. Amma dəhlziin açılmasının qarşısını da ala bilməz”. Ermənistanın “7or.am” nəşri də məsələyə eyni prizmadan yanaşır: “Bu yaxınlarda Tehranda baş tutan “3+3” formatının ilk üçlüyünün görüşündən sonra Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı maraq toqquşmasının olduğu anlaşıldı. Tehranda Xamneyi, Putin və Ərdoğanın iştirakı ilə regionda və dünyada yeni oyun qaydaları və dünya nizamı mövzusu müzakirə edilib. Ermənistan, Gürcüstan, Azərbaycan və Suriya bunu izləyirdi. Kimə nə çatacağına, kimə nə çatmayacağına və bütün bunların kimin hesabına olacağına qərar verilirdi. Ən pis vəziyyətdə olduğumuzu ağrı ilə qeyd etməliyik. Səbəb təkcə 44 günlük müharibəni uduzmağımız deyil, həm də bu müharibənin və məğlubiyyətin məsul şəxsinin və bir nömrəli günahkarının Ermənistanı təmsil etməkdə davam etməsidir. Nikol Paşinyan Ermənistanın maraqlarını yox, Ermənistanı təmsil edir. Nikolun ümidi və hesablaması ondan ibarətdir ki, Ərdoğanı məmnun etsin, bütün ilkin şərtləri yerinə yetirsin, türklər vasitəsilə Azərbaycanı dayandırsın və kreslosunu saxlasın. Əgər İranın ruhani lideri və faktiki rəhbəri Zəngəzur və Ermənistan-İran sərhədi ilə bağlı şəxsi mənafeyinə uyğun və əlverişli bəyanat verməsəydi, o zaman Ermənistanın tamamilə məhv edildiyini qeyd edə bilərdik. Şuşa Bəyannaməsinə görə, Türkiyə və Azərbaycan Zəngəzur dəhlizini almağa qərar veriblər və bunu Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin tənzimlənməsi üçün ilkin şərt hesab ediblər. ABŞ və Avropa Rusiya ilə İrana qarşı mübarizə aparmağa çalışdıqları üçün Azərbaycan və Türkiyəyönümlü mövqe nümayiş etdirirlər”.
Məhz bu vəziyyətdə dəhlizin açılması üçün Qərbin, o cümlədən ABŞ-ın Ermənistana təzyiqlərinin artması qaçılmaz sayılır. ABŞ dövlət katibi Entoni Blinkenin Azərbaycan və Ermənistan liderlərinə telefon zəngi bu mənada təsadüf hesab olunmur. Telefon söhbəti zamanı Blinken ABŞ-ın Ermənistanla Azərbaycan arasında nəqliyyat bağlantılarının və kommunikasiyaların açılmasına və bu sahədə texniki dəstəyin göstərilməsinə hazır olduğunu ifadə edib. Dövlət Departamentinin sözçüsü Ned Prays məsələ ilə bağlı bildurib: “ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyanla danışıb. Blinken ölkə rəhbərləri ilə danışıqları zamanı Azərbaycan və Ermənistanın sülhə nail olması üçün tarixi fürsəti müzakirə edib. Dövlət katibi regional nəqliyyatın və kommunikasiya əlaqələrinin açılmasına yardımçı olmağı təklif edib. Blinken bu yaxınlarda Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri arasında Tiflisdə baş tutmuş görüşü nümunə göstərərək, ikitərəfli dialoqun davam etdirilməsini təşviq edib”. Ekspertlər qeyd edir ki, Blinkenin regional nəqliyyatın və kommunikasiya əlaqələrinin açılmasına ABŞ-ın yardımçı olmasını təklif etməsi təsadüf deyil. Bu, həm də Zəngəzur dəhlizinə görə İrəvan və Tehrana xəbərdarlıqdır. Bununla ABŞ bildirir ki, İrana görə regional nəqliyyatın, o cümlədən Zəngəzur dəhlizinin açılmasının əngəllənməsinə qarşıdır. Bu da o deməkdir ki, İranın Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı mövqeyi ABŞ tərəfindən qəbul edilmir və Ermənistan bunu mütləq nəzərə almalıdır. Əks halda İrəvan da ABŞ-ın qəzəbinə tuş gələcək.
Nahid SALAYEV
