İran rəsmiləri Zəngəzur dəhlizindən narahatlıqlarını yenidən qabartmağa başlayıb. Bir neçə gün əvvəl Ali dini rəhbər, sonra keçmış səfir Əfşar Sülaymani dilləndilər. Narazılıq eyni tezislə ifadə olunur. Deyilir ki, Zəngəzur dəhlizi açılsa İranın Ermənistanla quru sərhəddi olmayacaq və biz buna dözə bilmərik.
Maraqlıdır, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı xeyli müddət sakitləşəndən sonra İran indi niyə danışmağa başladı? Bir neçə ay əvvəl İran öz ərazisindən keçməklə Azərbaycanın qərb bölgəsi ilə Naxçıvanı birləşdirəcək yol barədə anlaşmaya imza atanda niyə düşünmədi ki, Zəngəzur dəhlizinə paralel İran ərazisindən Naxçıvana arazboyu komunikasiyanın açılması İranın Ermənistanla sərhəddinin bloklanmasına gətirə bilər? Axı Zəngilandan İrana, eləcə də İrandan Ordubada Araz çayı üzərində avtomobil və dəmiryollarından ibarət dörd körpünün tikilməsi nəzərdə tutulub... Məgər bu körpülər və İran ərazisindın keçəcək dəmir və avtoyollar İranın Ermənistanla sərhəddinin bloklanması demək deyil?... Əslində İran rəhbərliyi hətta öz ərazisindən Naxçıvana dəhliz açılışında da Ermənistanla birbaşa quru əlaqənin bloklana biləcəyini görürdü. Ancaq bunu bilə-bilə Azərbaycanla anlaşmaya getdi. Onun hesabları var idi...
Əvvəla, Azərbaycanla həmin anlaşmaya imza atılanda Ermənistan rəhbərliyi Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı hələ tam toparlanmamışdı və hakimiyyətdə vahid mövqe yox idi. Belə şəraitdə İran güman etdi ki, Ermənistan Zəngəzur dəhlizini heç vaxt açmayacaq və İran üzərindən Naxçıvana açılan yol bölgədə yeganə beynəlxalq dəhliz olacaq. Təbii ki, İpək yolu üzərindəki bu yolun tranzit və logistik gəlir imkanları İran tərəfindən düzgün nəzərə alınmışdı. Ancaq tam hesablar düz çıxmadı. Ermənistan Zəngəzur dəhlizində öz maraqlarını açıq ifadə etməyə başladı, daha real düşüncəyə gəldi. Təbii ki, Ermənistanın bu mövqeyə gəlməsində İlham Əliyevin İranla anlaşma imzalaması olduqca təsirli rol oynadı, daha doğrusu Əliyev bu anlaşma ilə Ermənistanı Zəngəzur dəhlizi üzərində qətiləşməyə məcbur etdi, Ermənistanı seçimdə qoydu ki, ya Naxçıvanla əlaqəni İran üzərindən quracağıq və siz blokadada çürüyəcəksiniz,ya da Zəngəzur dəhlizinə razılıq verməklə blokadadan çıxacaqsınız. Əliyev İranla anlaşmaya getməklə öz növbəsində Zəngəzur dəhlizindən də vaz keçməyərək "Naxçıvana qoyun iki marşrut olsun" prinsipinə söykəndi. İlham Əliyevin kombinasiyası qüsursuz işlədi...
İran onu da anlayır ki, Naxçıvana İran dəhlizi ilə müqayisədə Zəngəzur dəhlizi daha təminatlıdır, çünki bu dəhliz üç dövlətin rəsmi, bir ölkənin isə (Türkiyə) qeyri-rəsmi təminatı altındadır. Naxçıvana İran dəhlizinin isə heç bir beynəlxalq çoxtərəfli təminatı yoxdur və İran istədiyi vaxt ona maneçilik edə bilər. Bütün bunlar o perspektivdən xəbər verir ki, Zəngəzur dəhlizi açılandan sonra "İran dəhlizi" Azərbaycan üçün ümumən əhəmiyyətini itirə və ya "olsa da yaxşı, olmasa da yaxşı" kimi qanadlı prinsipin çərçivəsinə salına bilər...
Bax İranın narahatlığının kökü burdadır - Zəngəzur dəhlizinin açılma şanslarının getdikcə reallaşmasındadır...
İranın Zəngəzur dəhlizi siyasətinin başqa tərəfi də var. İran Ermənistanın blokadadan çıxmasını ürəkdən arzulamır. Çünki bu halda Ermənistan xeyli güclənir, İrana möhtaclığı zəifləyir, Ermənistan öz siyasətini daha çox Türkiyə və Azərbaycanla əlaqələndirir, ən nəhayət regionumuzda Ermənistan üçün dediyim İrandan başqa nəfəslik imkanları açıldığı üçün ABŞ-dakı erməni lobbisinin və erməni diasporunun nəzərində İranın əhəmiyyəti sıfıra enir...
Bütün bunları önləməyin İran üçün tək yolu isə ya Zəngəzur dəhlizinə tam mane olaraq tək İran dəhlizini açmaq və işlətmək, ya da ən pis halda Naxçıvana hər iki dəhlizin və ya yolun açılmasına mane olmaq...
Şərqi Zəngəzur iqtisadi zonası ilə Naxçıvanın əlaqələndirilməsinə yönəlik İranın siyasətinin arxa görüntüləri bunlardır.
Razılaşmayan olsa müzakirə etməyə hazıram.
Aydın QULİYEV
