Cənubi Qafqazda mövcud vəziyyətin təhlili göstərir ki, İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Zəngəzur dəhlizinin açılması daha çox İranı narahat edir. Hətta Ermənistanın özündə bu dəhlizə qarşı o qədər etiraz yoxdur, nəinki İranda.
Bəzi ekspertlər tərəfindən belə fikirlər də səslənir ki, İran Ermənistana təzyiq edərək bu dəhlizin açılmasını əngəlləməyə çalışır. Erməni türkşünas Varujan Geğamyan qeyd edir ki, Zəngəzur ilk növbədə İranın sayəsində Ermənistanın nəzarəti altında qalmağa davam edir. Onun sözlərinə görə, buna görə də Ermənistan-İran münasibətləri yeni strateji səviyyəyə qaldırılmalı və bu, Ermənistanın yeni təhlükəsizlik arxitekturasının əsaslarından birinə çevrilməlidir: “Halbuki, Ermənistan kapitulyantları İranla əməkdaşlığı dərinləşdirmək əvəzinə, ölkəni İrana bağlayan yeganə yolu Azərbaycana təhvil veriblər, yeni yol isə yoxdur, lakin bunun əvəzində həmin bu yolun bağlanmasını təşkil etmiş Türkiyə ilə əlaqə yaradılır və müsbət siqnallar mübadilə edilir”. Ermənistanın Sivilizasiya və Mədəniyyət Araşdırmaları Mərkəzinin eksperti Hayk Köçəryan isə iddia edir ki, bu gün Ukraynadan sonra ən qaynar nöqtə Zəngəzurdur. Onun sözlərinə görə, İrandan gələn bəyanatlardan həyəcanlanmağa ehtiyac yoxdur: “İran, Rusiya və Türkiyə danışmağa toplaşıblar, lakin bu ölkələr arasında inamsızlıq və fikir ayrılıqları var. Zəngəzurdakı kommunikasiya qovşağını öz nəzarətində saxlamaq Rusiyanın marağındadır”. İranın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Əfşar Süleymani isə qeyd edir ki, Tehranın İrəvana güvənib Zəngəzurla bağlı indiki tərzdə siyasət yürütməsi yanlışdır. Çünki İrəvan bu dəhlizi sonda açacaq. “Diplomacy Irani” dərgisində keçmiş səfir yazır: “Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Ukraynaya təcavüzündən sonra regional və qlobal hadisələr yeni mərhələyə qədəm qoyub. Beləliklə, Cənubi Qafqazda baş verən proseslər və xüsusilə, sülhün əldə olunması da bu şərtlərdən təsirlənir. Kreml etiraf etməsə belə, Rusiyanın Ukraynaya təcavüzündən sonra Cənubi Qafqazda mövqeyi zəifləyib, qüvvələr tarazlığı müəyyən qədər pozulub, yaranmış boşluq isə Azərbaycan, Türkiyə və digər ölkələri, o cümlədən Qərbi geniş imkanlarla təmin edib. Qərbin Rusiyaya tətbiq etdiyi embarqo nəticəsində Avropada yaranan enerji böhranı enerji ixrac edən ölkələrin, o cümlədən Azərbaycanın qaz istehlakçıları üçün əhəmiyyətini və enerji təhlükəsizliyinə diqqəti artırıb. Ona görə də Qarabağda sülhün bərqərar olması üçün ABŞ və Avropanın səyləri artırılmalı və bu baxımdan aktor rəqabətinin tərəzisi Azərbaycanın xeyrinə dəyişməlidir.
Bir tərəfdən, Qərb rəsmilərinin Azərbaycan və Ermənistanla, digər tərəfdən isə Rusiya rəsmilərinin hazırda bu iki ölkə liderləri ilə təmaslarının artdığını görürük. Təbii ki, Qərbə qarşı enerji kartını itirməmək və mövqedə zəifləməmək üçün Moskva bu prosesdən qəzəblənir və çox narahatdır. O, Qarabağdakı sülhməramlı qüvvələrini işə salmaqla, daxildə mümkün böhran yaratmaqla Azərbaycanla Ermənistan arasında gərginlik doğurmağa çalışacaq. Moskva, həmçinin, Azərbaycandan Avropaya qaz ixracı prosesinə maneələr yaratmaq üçün Dağlıq Qarabağda sülhün bərqərar olmasına mane olacaq. Amerika və Rusiya təhlükəsizlik xidmətləri rəhbərlərinin Bakı və İrəvana bir-birindən azca zaman fərqi ilə səfəri iki ölkənin Qarabağdakı proseslərə həssaslığının dərinliyini və bu iki ölkədə təsir imkanlarını artırmaq cəhdlərini göstərir. İranla nüvə danışıqlarının dalana dirənmək ərəfəsində olduğunu nəzərə alsaq, çox güman ki, ABŞ təmsilçisi Azərbaycan və Ermənistan liderləri ilə görüşdə İrana məhdudiyyətlərin yaradılmasını da müzakirə edib. Amerikanın təkliflərini qəbul edərək, onlar aşağıdakıları sürətləndirəcəklər: Azərbaycanla Ermənistan arasında sülhə nail olmaq və iki ölkə ilə Türkiyə arasında quru əlaqəsi yaratmaq, Ermənistanla Türkiyə arasında münasibətləri normallaşdırmaq və iki ölkənin sərhədlərini açmaq. Ermənistanın Azərbaycan və Türkiyənin mühasirəsindən çıxması ölkənin İrana ehtiyacını azaldacaq. Belə olan halda, Ermənistanın Zəngəzur dəhlizinin yaradılmasına razılıq verməsi ehtimalı da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. İrəvan, İrandan fərqli olaraq, İranla sərhədini itirməyə o qədər də həssaslıq göstərmir. Belə bir qərar veriləcəyi təqdirdə, beynəlxalq hüquq, ərazi bütövlüyü və milli suverenlik prinsiplərinə istinad edərək, bu hərəkəti öz milli suverenliyi çərçivəsində nəzərdən keçirəcək və beynəlxalq hüquq normalarına zidd olaraq İranın bu işə müdaxiləsinə imkan yaradacaq. Həmçinin, regionda enerji qovşağına çevrilmək layihəsini həyata keçirən Türkiyə Azərbaycanın tərəfdarı və NATO üzvü kimi qaza olan tələbatının bir hissəsini Azərbaycan hesabına təmin etməklə Qərbin yanaşmasını izləyir. Baxmayaraq ki, Rusiya ilə yaxşı münasibətləri var və qazı bu ölkədən idxal edir. Amma sanksiyalara görə Rusiyanın Türkiyənin yanaşmasını dəyişmək üçün effektiv aləti yoxdur. Digər tərəfdən, Türkiyə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh danışıqlarının gedişi ilə paralel olaraq, bu ölkə ilə sərhədlərin açılmasını prioritet sayır, Ermənistanla münasibətləri normallaşdırmağa çalışır. Əgər bunu bacararsa, Ankara Cənubi Qafqazda mövqeyini daha da gücləndirəcək və İrandakı mövcud vəziyyətə görə Ermənistan ABŞ-ın təzyiqi ilə İrandan uzaqlaşacaq. Odur ki, İranın tarazsız və gərginlik yaradan xarici siyasəti və İranla kritik vəziyyətdə üzləşmiş böhranlı Rusiya ilə əməkdaşlıq İranın qalan imkanlarını əlindən alacaq". Elə Ermənistanın Respublika Naminə Partiyasının sədri Arman Babacanyanın sözlərinə görə də, Ermənistan ciddi sınaq qarşısındadır, ölkənin çoxlu ev tapşırıqları var: “Azərbaycan, Rusiya və Türkiyə arasında bir çox məsələlərdə sinxron razılaşma var. Rusiya Zəngəzurdan keçən mühüm rabitə yolunu açmağa nail olub. Cənubi Qafqazda təkcə rus mövcudluğu yox, həm də rus-türk tandemi var və Zəngəzur dəhlizi rus-türk planıdır”. Bu fonda Ermənistan dəhlzin açılmasına razı olacaq. İran isə, həmişəki kimi ofsayt vəziyyətə düşüb, regionda mövqeyini daha da zəiflədəcək.
Ramil QULİYEV
