İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində Azərbaycanın regionda yaratdığı yeni reallıqları Ermənistandan başqa qəbul etmək istəməyən yeganə ölkə İrandır. Bunu İranın Zəngəzur dəhlizinə münasibətindən də aydın şəkildə sezmək olar.
Bu arada qeyd edək ki, İranın ali dini rəhbəri ayətulla Seyid Əli Xamneyi Zəngəzur dəhlizinə qarşı daha bir təhdid dolu paylaşım edib. “Tvitter” hesabında etdiyi yeni paylaşımında o bildirir: “İslam Respublikası İran-Ermənistan sərhədinin bağlanmasına səbəb olacaq siyasət və ya planlara dözməyəcək”. Xatırladaq ki, Xamneyi bundan öncə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşü zamanı da Zəngəzur dəhlizinə qarşı çıxdığını bildirmişdi. Bu xüsusda o, sonradan bir paylaşım da edərək bildirib: “Qarabağın Azərbaycana geri qayıtmasını alqışlayırıq. Əlbəttə, işin içində İran-Ermənistan sərhədlərinin bloklanması siyasəti varsa, İslam Respublikası buna qarşı çıxacaqdır, çünki bu sərhəd min illik bir nəqliyyat yoludur”. İranla Ermənistan arasında sərhəd Zəngəzurdadır. Azərbaycan tərəfi də region dövlətlərinin, o cümlədən İran və Ermənistanın faydalanması üçün Zəngəzur dəhlizinin açılması istiqamətində danışıqlar aparır. Hətta bu məsələ 2020-ci il noyabrın 10-da qəbul edilmiş üçtərəfli bəyanatda belə əksini tapıb. Bu baxımdan Azərbaycan nəqliyyatın blokadasının aradan qaldırımasının tərəfdarıdır. Bu dəhlzin açılması heç də İranla Ermənistan arasında sərhədlərin aradan qaldırlması anlamına gəlmir. Amma dəhlzin işə düşməsinin özünü belə İran dəhşətli hal sayır. İran uzun illər Gorus-Qafan avtomobil yolundan qanunsuz istifadə edib. Amma nədənsə, o vaxtlar Azərbaycan sərhədlərinin zor gücünə dəyişdirilməsinə heç münasibət belə bildirmək istəməyib. İran şirkətlərinin həm işğal zamanı, həm də Vətən müharibəsindən sonra rus sülhməramlıların məsuliyyət zonasında məskunlaşma aparan ermənilərə tikinti materialları və digər hallar üzrə yardım etdiyi də heç kimə sirr deyil. Müharibədən sonra İranın Araz sərhədinə yüzminlik ordu toplaması və Azərbaycanı hədələməsi də yaddan çıxmayıb. Ermənistanın 10 noyabr 2020-ci il bəyanatının tələblərini yerinə yetirməməsinin əsas səbəbkarı elə İrandır. Bu gün də İran Azərbaycanın Naxçıvanla dəhlizlə birləşməsinə və Türkiyədən Bakıya qədər maneəsiz əlaqənin olmasına imkan verməmək üçün hər şey edir. Livandakı “Hizbullah” təşkilatının keçmiş Baş katibi Şeyx Sübhi Əl-Tufeyli hələ ötən il “Anadolu” agentliyinə açıqlamasında bu xüsusda şok məlumatlar səsləndirmişdi. Şeyx İranın eks-xarici işlər naziri, sonralar ali dini liderin beynəlxalq məsələlər üzrə köməkçisi olmuş Əli Əkbər Vilayəti ilə söhbətini xatırlayıb: “O vaxtlar Vilayəti ilə görüşdə ona sual etdim: “Niyə müsəlman azərbaycanlılara qarşı xristian ermənilərə dəstək verirsiniz?”. Buna cavab olaraq, iranlı nazir “Ermənistan Türkiyənin Azərbaycana, Türkmənistana və digər türkdilli ölkələrə gedən yolunda maneədir. Biz Ankaranın yolunu kəsmək üçün İrəvanın möhkəmlənməsinə dəstəyimizi verəcəyik”, deyə bidirib”. Din xadimi İranın Ermənistana hərbi-siyasi yardım göstərdiyini də əlavə edib: “Azərbaycanla gərginliyi sionizm faktoru ilə əsaslandıranlar reallığa qarşı gedir. Tehranın siyasəti heç zaman dürüst olmayıb. Tehranın əksər addımları dağıntılara yol açır. Bu isə İranın öz maraqlarına ziddir”.
Əslində, Tehranın bu siyasəti indi Ermənistanda da narazılıqla qarşılanır. Ermənistanda yaxşı bilirlər ki, İran onları da güdaza verməkdən çəkinməz. Bu fonda Ermənistanın “Politekonomia” tədqiqat institutunun politoloqu Benyamin Matevosyanın fikirləri xüsusi diqqət cəlb edir. Onun sözlərinə görə, İranın Ali Rəhbəri Ayətullah Əli Xamneyinin İranın Ermənistan-İran sərhədini bağlamaq siyasətini qəbuledilməz hesab etdiyinə dair bəyanatı erməni cəmiyyətinin əhəmiyyətli hissəsini çox həyəcanlandırıb: “Ancaq Suriyada mövcud olan qüvvələrin konfiqurasiyasına nəzər salsaq görərik ki, Suriya cəmiyyəti də bəzi məsələlərdə İran və Rusiyanın mövqelərini Suriyanın mövqeyi hesab edir. Suriya ilə bağlı ABŞ və Türkiyənin fərqli mövqeləri var, lakin Suriya artıq nəinki öz ərazisinə tam nəzarət edə bilməyən, hətta ölkənin bütün ərazisi üzərində suverenliyini həyata keçirməklə ərazi bütövlüyünü qoruya bilməyən siyasi obyektə çevrilib. Suriya İran İslam Respublikası və Rusiya Federasiyasının dəstəyinə malik olsa da, yerli dövlət qurumlarının müəyyən qədər fəaliyyət göstərmədiyi dövlətə çevrilib. Eyni şey bizdə də olur. Biz Suriya modelini bölgəmizə köçürməyə gedirik. Ermənistan obyektə çevrilib, bizim məişət təsəvvürləri olan hakimiyyətimiz var”. Beləliklə, müharibəyə qədər də Azərbaycanı haqq işində dəstəkləməyən, gözünün qarşısında Ermənistanın işğal etdiyi əraziləri talan etməsinə səsini çıxarmayan İran müharibədən sonrakı davranışları ilə də ancaq təəssüf doğurmağa davan edir. Ermənistan 30 il ərazində Azərbaycanın məhz İranla 130 kilometrlik sərhədini işğal altında saxlayıb, cənub qonşumuzun gözü qarşısında bu əraziləri istismar edib, talayıb. Sərhəd toxunulmazlığı onda nədənsə İranı narahat etmirdi. Əskinə, cənub qonşumuzun işğalçılara qoşulub Azərbaycanın ərazilərinin talanında iştirak etdiyi də sirr deyil. Amma bu siyasət İranın təcrid vəziyyətini gücləndirir, onu daha da nüfuzdan salır.
Tahir TAĞIYEV
