Avropa İttifaqına üzv dövlətlərin bir çoxunu undi narahat edən başlıca məsələ evləri qızdırmaq və zavodları elektrik enerjisi ilə təmin etmək üçün təbii qazın haradan alınacağıdır. Çünki Avropaya axan Rusiyanın təbii qazının nəqlinin istənilən an dayandırılma ehtimalı yüksəkdir.
Yaranmış vəziyyətdə Avropa Komissiyası yaydığı bəyanatda quruma üzv ölkələri könüllü olaraq qaz istehlakını azaltmağa çağırıb. Avropa İttifaqı Komissiyasının sədri Ursula Fon Der Lyeyen bu xüsusda bildirib: “Rusiya bizi şantaj edir. Rusiya enerjidən silah kimi istifadə edir. Ona görə də, istənilən halda, istər Rusiya qazının qismən, istərsə də tamamilə kəsilə biləcəyinə Avropa hazır olmalıdır”. Bu fonda “Avropa Komissiyası tərəfindən təmsil olunan Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan Respublikası arasında enerji sahəsində Strateji Tərəfdaşlığa dair Anlaşma Memorandumu” yenidən xüsusi diqqət mərkəzində yer alır. Milli təhlükəsizlik üzrə ekspert İrina Zukerman qeyd edir ki, Azərbaycan və Avropa İttifaqı arasında enerji sahəsində Strateji Tərəfdaşlığa dair Anlaşma Memorandumunun imzalanması Bakının beynəlxalq aləmdə, xüsusilə enerji təhlükəsizliyi məsələlərində artan əhəmiyyətindən xəbər verir. Onun sözlərinə görə, hazırkı vəziyyətdə Azərbaycan kimi enerji tədarükçüləri daha mühüm rol oynamağa başlayır: “Çünki onlar, nəinki enerji mənbələrinə çıxışa zəmanət verir, həm də həddindən artıq yüksək qiymət artımlarını tarazlaşdırmağa və bazarın çöküşünə mane olmağa kömək edir”. Zukerman vurğulayıb ki, Aİ ilə imzalanmış memorandum göstərir ki, Bakı hazırda dünya bazarlarında iri enerji təchizatçılarının artan nəzarəti zamanı sui-istifadə hallarının qarşısını almaq məsələsində Avropanın güclü müttəfiqidir. ABŞ-ın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Robert Sekuta isə məsələnin digər mühüm tərəflərinə diqqət edir. O hesab edir ki, Azərbaycan Avropanın Rusiya enerjisindən asılılığını azaltmaqda mühüm rol oynaya bilər, özü də Kremli narazı salmadan: “Azərbaycan hazırda burada çox vacib rol oynaya bilər. Avropaya nəql edilə bilən hər bir qaz molekulu çox vacibdir. Azərbaycanın əlavə təbii qaz nəql edə bilməsi həm yaxın gələcəkdə Avropanın hazırkı enerji təhlükəsizliyi baxımından, həm də Avropanın istədiyi “yaşıl enerjiyə” keçid üçün mühümdür. Ancaq reallıq budur ki, qazı yerdən çıxarmaq və onu nəql etmək vaxt alır. Məncə, Azərbaycan və Avropa İttifaqı arasında enerji sahəsində Strateji Tərəfdaşlığa dair Anlaşma Memorandumu iki səbəblə çox vacibdir. Birincisi, Azərbaycanın Avropa və dünyanın enerji təhlükəsizliyinə yardım etməkdəki davamlı rolunu, ikincisi isə, bunun zaman alacağını dərk etmək lazımdır. Razılıqdakı müddəalardan biri “Cənub Qaz Dəhlizi”nin genişləndirilməsinin maliyyələşdirilməsi ilə bağlıdır. Və bəli, Azərbaycan və Avropa İttifaqının bunun üzərində birlikdə işləməsi mühüm bir məqamdır. Ancaq razılıqda başqa vacib məqamlar da var, xüsusilə də “yaşıl enerji” üçün. Məncə bu, irəliyə doğru atılan çox mühüm bir addımdır”.
Robert Sekuta bildirir ki, bu sövdələşməyə daxil edilməyən, amma nəzərə alınmalı başqa məsələ geniş Xəzər regionudur: “Son həfətələrdə Rusiya Qazaxıstanın enerji ixraclarını kəsib. İrəlidə Türkmənistandan böyük həcmdə təbii qazın çıxarılması potensialı var. Bunlar da bizim nəzərə almalı olduğumuz məsələlərdir. Ona görə də, Azərbaycanın və regiondakı başqa ölkələrin oynaya biləcəyi rol çox böyükdür. Və əhəmiyyətli olan da məhz budur. Adi Azərbaycan vətəndaşı üçün isə bunun əhəmiyyəti Avropa ilə davamlı əlaqə və bunun ölkəyə gətirəcəyi gəlirdir”. Bu cür sövdələşmələrin Azərbaycan üçün Rusiya tərəfindən hər hansı risq yaradıb-yaratmamasına gəlincə, sabiq səfir bildirir ki, Azərbaycan burada çox uğurlu gedişlər edib: “Sən azərbaycanlı olub, regionda Rusiya, İran və Çinin ambisiyaları, Ermənistanla və regiondakı digərləri ilə olan vəziyyət baxımından nələrin baş verdiyini izləməyə bilməzsən. Ona görə də, Azərbaycan tərəfi bunu aydınlaşdırıb. Ruslar bunun baş verdiyini bilir və açıqlamaladakı sözlərdən aydındır ki, razılığa gətirib çıxaran amillərdən biri Rusiyanın Ukraynadakı əməlləridir. Ancaq məsələ ondadır ki, Azərbaycan son 30 ildə alternativ olaraq mühüm rol oynayıb. Azərbaycanın cooğrafiyasını, İran və Rusiya ilə sərhəd bölüşən yeganə ölkə olduğunu nəzərə almaq lazımdır. Amma bu halda belə Azərbaycanın boru kəmərləri nə ruslar, nə də iranlılar tərəfindən bloklanmadan Avropaya enerjinin axdığı yeganə alternativdir. Mən bilirəm ki, ruslar keçmişdə heç də bu boru kəmərlərindən məmnun olmayıblar, amma onları qəbul edib, bəzi hallarda hətta onlardan istifadə ediblər. Ona görə də, mən müəyyən dərəcədə inanıram ki, Azərbaycan rəhbərliyi, xarici işlər naziri və başqaları yeni razılaşmalarda bunları nəzərə alıb, bu barədə düşünüblər. Mən həm də demək istəyirəm ki, bu, Birləşmiş Ştatların da Azərbaycanla əlaqə qurduğu sahədir. Və bu da vacibdir. Ona görə ki, ABŞ-la Azərbaycan arasında illərdir mövcud olan diplomatiya və əməkdaşlıq uğurla işləyib. Aİ ilə Azərbaycan arasında da bu əməkdaşlıq öz bəhrəsini verməyə davam edəcək”. Bütün bunlar Avropa İttifaqı ilə imzalanan Anlaşma Memorandumunun ölkəmziin növbəti uğuru olduğunu təsdiq edir. Sənəddə üç istiqamət xüsusilə diqqət çəkir. Birincisi, Avropa İttifaqına nəql edilən qazın həcminin ikiqat artırılması nəzərdə tutulur. İkinci mühüm məqam bərpaolunan enerji ilə bağlıdır. Azərbaycanda bərpaolunan enerjinin istehsalı sahəsində böyük potensial Avropa İttifaqı tərəfindən yüksək dəyərləndirilir. Külək və Günəş enerjisinə artıq sərmayə qoyuluşu prosesinə başlanıb. Üçüncü məqam isə qaz sahəsindəki əməkdaşlığın iqlimlə bağlı məsələlərdə də uzlaşmasıdır. Belə ki, imzalanmış Anlaşma Memorandumu bütün qaz təchizatı zənciri boyu metan qazının tullantılarının azaldılması ilə bağlı öhdəliyi nəzərdə tutur.
Nahid SALAYEV
