İranın dini lideri Əli Xamneyi özünün “tvitter” səhifəsində Zəngəzur dəhlizi məsələsinə toxunub və yenidən Tehranın buna qarşı olmasına işarə vurub. O, paylaşımında Ermənistan-İran sərhədinin bağlana biləcəyindən narahatlığını bildirib: “Biz Qarabağın Azərbaycana qayıtmasına sevinirik. Amma əgər İran-Ermənistan sərhədinin bağlanması siyasəti olarsa, İran buna qarşı çıxacaq. Ona görə ki, bu sərhəd bir neçə min illik əlaqə yoludur”.
Məlumata görə, bu məsələ Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın “Astana prosesi” sammitində iştirak üçün Tehrana səfəri fonunda Əli Xamneyi ilə görüşündə də diqqət mərkəzinə olub. İran mediası yazır ki, ali dini lider Ermənistanla İran arasında “sərhədin bağlanmasını qəbul etməyəcəklərini” bildirib və bu sərhədi min illərdir mövcud olan kommunikasiya yolu adlandırıb. Əslində, min illərdir mövcud olan bu kommunikasiya yolunun Ermənistanla sərhəd olmasının tarxinin cəmi 1 əsr təşkil etdiyini isə Əli Xamneyi nədənsə yada salmır. 1920-ci ildə sovet hakimiyyəti tərəfindən Zəngəzurun Azərbaycandan qoparılıb Ermənistana verilməsi tarixi faktdır və bunu İran da bilməmiş deyil. Məlumdur ki, 1920-ci il avqustun 10-da Rusiya Kommunist Partiyasının Qafqaz Bürosu Azərbaycanın bolşevik rəhbərliyinin heç bir razılığı olmadan Naxçıvanın Şərur-Dərələyəz bölgəsini Ermənistana vermək barədə qərar qəbul etdi. Qarabağ və Zəngəzur isə Azərbaycanla Ermənistan arasında “mübahisəli ərazilər” elan olundu. 1920-ci il noyabrın 29-da Ermənistanda sovet hakimiyyətinin qurulmasının elan olunmasından bir gün sonra - noyabrın 30-da keçirilən Azərbaycan KP MK Siyasi və Təşkilat bürolarının birgə iclasının qəbul etdiyi qərarla Zəngəzurun Ermənistana verilməsi məsələsi həll olundu. Qərarda Zəngəzur bölgəsini iki yerə - Qərbi və Şərqi Zəngəzur qəzalarına bölmək təklif edilirdi. Nəticədə qədim Azərbaycan torpağının bir parçası olan Zəngəzur qəzasının yarıdan çox hissəsi Moskvadan gələn göstəriş əsasında Ermənistana “bağışlandı”. 1933-cü ildə Ermənistan SSR-in ərazisi rayonlara bölündü və Zəngəzur adı xəritədən silindi. Yerində Qafan, Gorus, Qarakilsə və Mehri rayonları yaradıldı. Nəticədə Naxçıvan digər Azərbaycan torpaqlarından ayrı salındı. Zəngəzurun Azərbaycanda qalan hissəsində isə əvvəlcə Kürdüstan qəzası, sonradan Zəngilan, Qubadlı, Laçın rayonları yaradıldı. 1992-93-cü illərdə Zəngəzurun bu əraziləri də ermənilər tərəfindən işğal edildi. 44 günlük Vətən müharibəsi ilə işğala son verildi və Zəngəzur dəhlzinin açılması gündəmə gəldi. Bununla bağlı Erçənistan üzərinə öhdəlik də götürdü. Amma elə o vaxtdan İran Zəngəzur dəhlzinə qarşı çıxır və bunun dəhlizinə onları Ermənistandan ayıracağı iddiası ilə qarşı çıxmağa davam edir.
Sirr deyil ki, Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsi İranı Azərbaycanı Naxçıvanla quru yolla birləşdirmək imkanı olan tranzit ölkə statusundan məhrum edə bilər. İran qorxur ki, Azərbaycan və Türkiyənin Zəngəzurda möhkəmlənməsi İranın Ermənistan vasitəsilə Gürcüstana, oradan da Avropaya çıxış imkanlarına əngəl yaradacaq. Halbuki, bunun reallıqla heç bir əlaqəsi yoxdur. Azərbaycan müharibənin qalib tərəfi olaraq əsas şərtlərdən biri kimi Zəngəzur dəhlizinin açılması məsələsini irəli sürüb. Bu, tamamilə qanuni şərtdir və əslində, regionun inkişafı üçün əlverişli zəmin yarada bilər. 10 noyabr sazişində də bu müddəa öz əksini tapıb və Ermənistan bununla bağlı üzərinə öhdəlik götürüb. İran indi Ermənistanın bu öhdəliyinə əməl etməsini istəmir. O da yaddan çıxmamalıdır ki, 10 noyabr bəyanatı Rusiyanın vasitəçiliyi ilə əldə olunub. İndi Bakı və Ankara Moskvadan özünün imza atdığı razılaşmanın icrasını tələb edir. Zəngəzur yolunun “dəhliz məntiqi” ilə açılmasında isə Moskvanın da mövqeyi Ankara və Bakı ilə üst-üstə düşür. “Nezavisimaya qazeta” bu günlərdə belə bir yazı ilə çıxış etmişdi ki, indiki geosiyasi şəraitdə Rusiya dost ölkələrin ərazilərindən istifadə etməklə Zəngəzur dəhlizi ilə Türkiyəyə quru yolla çıxış imkanı qazanacaq. Bundan başqa, dəhliz Rusiyaya Fars körfəzindən dünya limanlarına yeni birbaşa çıxış imkanları açacaq, onun Hind okeanı hövzəsi ilə ticarət bağlantısını asanlaşdıracaq. Elə bu səbəbdən Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun Ermənistana son səfərində regionda, Zəngəzur dəhlizi də daxil olmqla, kommunikasiyaların açılması xüsusi diqqət mərkəzində yer alıb. Dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatına malik Çin üçün də Zəngəzur dəhlizinin açılması, Cənubi Qafqazda kommunikasiyaların bərpası xüsusi maraq dairəsində yer alır. Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsi Çinin ideya müəllifi olduğu “Bir kəmər, bir yol” layihəsi üçün də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Çinin Azərbaycandakı səfiri Quo Min də bildirib ki, Zəngəzur dəhlizi Çinin “Bir kəmər, bir yol” nəqliyyat layihəsinə böyük töhfə verəcək. Zəngəzur dəhlizinin regionda yeni nəqliyyat imkanları yaratması Avropa ilə Asiyanın daha sıx birləşməsinin geosiyasi əhəmiyyətini artırmaq iqtidarındadır. Elə bu səbəbdən sözügedən dəhlizin açılması ilə bağlı Azərbaycanın mövqeyi Avropada da dəstəklənir. Ümumiyyətlə, Qərb dünyasında qəbul edilir ki, Zəngəzur dəhlizi bütövlükdə Xəzər və Aralıq dənizi hövzələrini, Cənub-Şərqi və Mərkəzi Asiya ilə Avropanı əlaqələndirən yeni körpüdür. Beynəlxalq miqyasda Zəngəzur dəhlizinə yaranan bu diqqət və maraq fonunda İranın prosesə qarşı çıxması isə mümkünsüz hesab edilir.
Samirə SƏFƏROVA
