Məlum olduğu kimi, gələn ay Azərbaycan-Ermənistan sərhədlərinin delimitasiyası üzrə Komissiyanın ikinci görüşünün keçirilməsi nəzərdə tutulur. Bu, prezident İlham Əliyevin cari ilin altı ayının yekunlarına həsr olunan müşavirədəki çıxışında da diqqətə çatdırılıb. Görüşün keçirilməsi dövlət başçısı tərəfindən yüksək qiymətləndirilib: “Hesab edirəm ki, ikinci görüş artıq praktik məsələlərin müzakirəsinə həsr olunacaq. Əlbəttə, bu formatda olan əməkdaşlıqdan biz hələ ki, tez nəticə gözləmirik, çünki delimitasiya uzun bir prosesdir. Amma hər halda bu proses başlayıb, biz bunu uğurlu inkişaf kimi qiymətləndirə bilərik”.
Ermənistan baş nazirinin müavini Mher Qriqoryan da yerli İctimai Televiziyanın sorğusuna cavab olaraq bildirib ki, Ermənistan və Azərbaycan arasında demarkasiya və sərhəd təhlükəsizliyi komissiyalarının iclası avqustda Moskvada keçiriləcək. Azərbaycan hesab edir ki, sərhədlərin müəyyən edilməsi Ermənistanla sülh razılaşmasının əsas şərtlərindən biridir. Ölkəmizin sərhədlə bağlı tələbləri beynəlxalq hüquqa söykənir və Ermənistandan əlavə heç nə tələb edilmir. Bu səbəbdən İrəvanın prosesə müqaviməti mümkünsüz hesab edilir. Elə erməni mediası da yazır ki, Azərbaycan Ermənistandan istıdiyini alacaq. Məsələ ilə bağlı Ermənistanın “Qraparak” nəşri yazır: “Avqustda Ermənistan və Azərbaycan arasında sərhədin demarkasiyası və sərhəd təhlükəsizliyi məsələləri komitələrinin iclası keçiriləcək. Ermənistan baş nazirinin müavini Mher Qriqoryanın ofisi görüşün Moskvada baş tutacağını bildirib. Hələlik görüşün dəqiq tarixi ilə bağlı yekun razılaşma yoxdur. 2022-ci il mayın 24-də Ermənistan və Azərbaycanın dövlətlərarası sərhədində Ermənistan baş nazirinin müavini Mher Qriqoryanın və Azərbaycan baş nazirinin müavini Şahin Mustafayevin Ermənistan və Azərbaycan arasında sərhədlərin demarkasiyası və sərhəd təhlükəsizliyi komissiyalarının birgə işi formatında ilk görüşü keçirilib. Ermənistan hakimiyyəti prosesi mümkün qədər sürətləndirmək və Azərbaycanla sülh müqaviləsini avqustun sonunda, siyasi həyatın tam dincəldiyi, Paşinyanın isə çətinlik və müqavimət olmadan başa çatdırmaq istədiyi bir dövrdə imzalamaq istəyir. İndilikdə isə Ermənistan hakimiyyəti belə təəssürat yaratmaq istəyir ki, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi üçün gərgin iş gedir, komissiya fəaliyyət göstərir, komissiyanın görüşləri barədə ictimaiyyətə məlumat verilir. Bildirirlər ki, guya tezliklə biz sərhədi demarkasiya edəcəyik, azərbaycanlılar isə irəlilədikləri ərazilərdən, yəni Qaragöl, Basarkeçər və Zəngəzurdan uzaqlaşacaq. Hətta iyunun 6-da Paşinyanın Rusiya prezidenti Putinlə telefon danışığında bu komissiyanın fəaliyyətindən danışdığı da bildirilib. Zəngəzur bölgəsinin rəhbəri Robert Qukasyan bir neçə gün əvvəl vəzifədə olmasının 100 gününü yekunlaşdıraraq bildirib: “Hazırda bütün səylərimizin yönəldiyi demarkasiya və delimitasiya prosesinə qədər sərhədin sakit olması vacibdir”. Əslində, bu prosesdən məlumatlı olanlar deyir ki, Zəngəzurun Azərbaycanla sərhədi çoxdan çəkilib, bütün koordinatlarla delimitasiya-demarkasiya başa çatıb. Diqqət etsək müşahidə edəcəyik ki, Paşinyan hətta sərhədlərin delimitasiyası prosesindən danışanda da Zəngəzurun adını çəkmir. Ermənistanın keçmiş baş naziri Qrant Baqratyan da bu barədə 2021-ci ilin noyabrında bəyanat verib. Sabiq baş nazir deyib: “Gorusdan İran sərhədinə qədər demarkasiya və delimitasiya aparılıb, Vağarşak Harutyunyanın 18 dekabr 2020-ci ildə imzaladığı protokolla biz artıq Gorus-Qafan, Qafan-Şvanidzor sərhədini tanımışıq, orada Azərbaycan sərhədin yarısını bizdən alıb”. Adı “Gorus-Davit Bek və Qafan-Çakaten avtomobil yollarında vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin təhlükəsiz hərəkətinin təşkili haqqında Memorandum” olan həmin sənəd 2021-ci ildə bizim qəzetimizdə də dərc olunub. Memorandumda qeyd olunmuşdu ki, 18 dekabr 2020-ci il tarixində Ermənistan tərəfi öz silahlı dəstələrini Azərbaycan Respublikasının Zəngilan və Qubadlı rayonlarından çıxarır”.
Qəzet onu da yazır ki, iyulun 1-də Ermənistan və Türkiyə nümayəndələrinin iki ölkənin sərhədlərinin üçüncü ölkə vətəndaşları üçün açılması barədə razılığa gəlməsi də təsadüfi xarakter daşımır: “Bu, sərhədlərin açılması yolunda ilk addımdır, növbəti addım, təbii ki, iki ölkə - Ermənistan və Türkiyə vətəndaşları üçün də sərhədlərin açılması olacaq. Yəni indi Rusiya, Gürcüstan, Fransa, digər dövlətlər və xüsusilə də Azərbaycan vətəndaşları Ermənistandan keçərək Türkiyəyə gedə bilir. Türkiyədən, başqa ölkərə olduğu kimi, digər ölkələrin, xüsusilə də Azərbaycan vətəndaşları da Ermənistan vasitəsilə öz ölkələrinə gedə bilərlər. Beləliklə, Ermənistan Qərblə Şərq, Şimal və Cənub ölkələri arasında əsl dəhlizə çevriləcək. Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması tərəfdarları bunu İpək Yolunun bərpası kimi qiymətləndirə və qazanc baxımından ölkəmizin parlaq gələcəyini tranzit yolu kimi təsəvvür edə bilərlər, lakin çoxları bu optimizmi bölüşmür. Ümumiyyətlə, yollar açılmalı, iki qonşu dövlətin münasibətləri tənzimlənməli idisə, niyə üçüncü ölkələr üçün mərhələli şəkildə həyata keçirilir? Bəlkə məna yalnız və yalnız Azərbaycanla Türkiyə arasında əlaqənin yaradılmasıdır və indiki məqamda məqsəd Ermənistanı Azərbaycandan Türkiyəyə keçidi təmin etmək üçün vasitəçi etməkdir? Və indiki mərhələdə həmin alçaldıcı rolu Ermənistana həvalə etmək qərarına gəliblər”. Ermənistanın “Past” nəşri də qeyd edir ki, Azərbaycan sürətlə məqsədlərinə yaxınlaşır: “Ermənistan bu vəziyyətdə çox ağır dövrlərdən keçir, ölkənin üzləşdiyi daxili və xarici problemlər getdikcə daha da dərinləşir və mürəkkəbləşir. Lakin hakimiyyət özünü elə aparır və elə bir təəssürat yaradır ki, sanki burada xüsusi bir şey yoxdur, hər şey öz yolu ilə gedir. Paşinyan hökumətin iclasları zamanı elə xırda və əhəmiyyətsiz məsələlərə, məsələn, gizli reklamlara, yollarda xaçların qoyulması məsələlərinə diqqət yetirir ki, sanki ermənilər sakit Lüksemburqda yaşayırlar. Halbuki, xarici və daxili problemlərin həlli böyük səylər və tədbirlər tələb edir. Məsələn, xarici çağırışlar arasında sərhədlərin demarkasiyası və delimitasiyası məsələsi çox önəmlidir. Xüsusən də bu kontekstdə maraqlıdır ki, Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov Ermənistanın Azərbaycan qoşunlarının sərhədyanı rayonlardan çıxarılmasını tələb etdiyini, lakin onların bundan imtina etdiyini açıqlayıb. Əgər Azərbaycan qoşunları ərazidə qalarsa, demarkasiya zamanı onlar təzyiq göstərməyə çalışacaqlar ki, bu ərazilər onların nəzarətində qalsın. Yəni Ermənistanın ərazi itkiləri davamlı olacaq. Digər tərəfdən isə, Paşinyan Laçın şəhəri və ətraf kəndlərin Azərbaycana verilməsini Ermənistanı Qarabağla birləşdirən dəhliz üçün yeni yolun çəkiləcəyi kontekstində əsaslandırır”. Hələlik isə Ermənistanın hərbi-siyasi rəhbərliyi qəbul etməlidir ki, iki ölkənin dövlət sərhədinin müəyyən edilməsi, ərazi bütövlüklərinin qarşılıqlı olaraq tanınması istənilən toqquşma və insidentin qarşısının alınmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Sərhədlərin müəyyən edilməsinin Ermənistan üçün, təhlükəsizliklə yanaşı, digər mühüm üstünlükləri də var. Bu gün Ermənistanın üzləşdiyi sosial-iqtisadi böhrandan çıxmağın, maddi vəziyyətin yaxşılaşdırılmasının yeganə yolu, Azərbaycan başda olmaqla, qonşularının ərazi bütövlüyünü tanımaq, onlara qarşı ərazi iddialarından əl çəkməkdir. Yalnız bu halda regionda Ermənistanın da inkişafını təmin edə biləcək yeni əməkdaşlıq əlaqələrinin qurulması mümkün ola bilər. Bununla sərhədyanı ərazilərdəki münaqişələrə də birdəfəlik son qoyulması, istənilən potensial hərbi qarşıdurma risqinin aradan qaldırılması, müharibə səhifəsinin birdəfəlik qapanması mümkündür.
Samirə SƏFƏROVA
