İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Azərbaycanın regionda yaratdığı yeni reallıqlar özünü getdikcə daha qabarıq formada büruzə verməkdədir. Bu reallıqlardan biri Ermənistan-Türkiyə əlaqələri ilə bağlıdır.
Artıq bu iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşması istiqamətində əməli addımlar atılır. Bəlli olduğu kimi, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında ilk telefon danışığı olub. Tərəflər ölkələr arasında münasibətlərin tənzimlənməsi üzrə ikitərəfli prosesin vacibliyini vurğulayıblar. Qeyd edilib ki, bu, regionda sülh və sabitliyin möhkəmlənməsinə töhfə verəcək. Ermənistan baş naziri administrasiyasının məlumatına görə, bu kontekstdə liderlər iyulun 1-də iki ölkə xüsusi nümayəndələrinin görüşlərində razılaşdırılmış məsələlərin tezliklə həyata keçiriləcəyinə ümidvar olduqlarını bildiriblər. Ekspertlərə görə, Türkiyə ilə Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması Azərbaycan-Ermənistan danışıqlarına da müsbət təsir edəcək. Erməni politoloq Areq Koçinyan bununla bağlı qeyd edir ki, Türkiyə ilə müntəzəm əlaqələr varsa, Azərbaycanla birbaşa danışmaq olar: “Bizim vəzifəmiz Türkiyə ilə birbaşa danışmaq olmalıdır. Bizim əvəzimizə Türkiyə ilə başqası danışsa, ucuz razılığa gələcək”. Erməni iqtisadçı Tadevos Avetisyan isə bildirir ki, Ermənistanın dərinləşən sosial böhranı fonunda Türkiyədən iqtisadi asılılıq artır. Eyni fikri erməni iqtisadçı Haykaz Fanyan da bölüşür: “2022-ci ilin yanvarında türk mallarının idxalına qoyulan qadağanın götürülməsindən sonra ilk beş ayda Türkiyədən Ermənistana mal idxalı əhəmiyyətli dərəcədə artaraq, demək olar, 2020-ci ilin eyni dövrünün səviyyəsinə çatıb”. Bunlar fonunda “gazeteKars” onlayn nəşri məlumat yayıb ki, Türkiyə-Ermənistan sərhədinin minalardan təmizlənməsinə başlanılıb. Bildirilir ki, Türkiyə-Ermənistan sərhədinin minalardan təmizlənməsini İsrail şirkəti həyata keçirir. Qeyd edilir ki, Qars əyalətinin Hakyaka rayonunun İbiş kəndində 20 gündür minalardan təmizləmə işləri görülür. Məlumata görə, gündəlikdə duran əsas məsələ “Doğukapı” sərhəd-keçid məntəqəsinin, “Alican” avtomobil və dəmir yolunun açılmasıdır. Bütün bunlar o deməkdir ki, tezliklə Türkiyə-Ermənistan sərhədinin açılmasını gözləmək olar.
Baş verənlər hazırda erməni revanşist qüvvələr tərəfindən ciddi narahatlıqla qarşılanır. Ancaq “armenianreport” portalı yazır ki, müxalifət Ermənistandan çox öz maraqlarını güddüyündən narahatlıq keçirir: “ Müxaliflər qorxu içindədir. Elə bu səbəbdən “Erməni cəmiyyəti üçün şok”; “Nikol Türkiyə prezidentini Qurban bayramı münasibətilə şəxsən təbrik edir”, “Hakimiyyət Ankaranın göstərişlərini yerinə yetirir” deyə müxalifət mətbuatı qışqırır. Biz iqtisadçı deyilik ki, Ermənistan-Türkiyə sərhədinin açılmasının iqtisadi faydalarını tam qeyd edək. Baxmayaraq ki, çətin 90-cı illərin nəqliyyat və enerji blokadasının dəhşətini yaşamış hər bir Ermənistan vətəndaşı başa düşür ki, ölkə iqtisadiyyatı boğulur və ona təmiz “hava” lazımdır. Onu içinə çəkmək isə – kiminsə xoşuna gəlməsə də, bunu istəməsə də – ancaq Ermənistan-Türkiyə və Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşması şərtilə mümkündür. Heç kim bizi türklərlə dost olmağa məcbur etmir. Amma iqtisadi cəhətdən biz sırf erməni maraqlarından çıxış edərək əməkdaşlıq etməliyik. Və belə olan halda, Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryanın Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması, sərhədlərin açılmasının Ermənistan iqtisadiyyatına müsbət təsir edəcəyi ilə bağlı fikirləri ilə razılaşmamaq çətindir. Yəni burada heç bir illüziya yoxdur, sadəcə vəziyyətin obyektiv qavranılması var, blokada aradan qaldırılmadan biz iqtisadiyyatı canlandıra bilmərik. Mövcud hakimiyyəti milli maraqlara xəyanətdə günahlandıran radikal müxaliflər Paşinyanın indi etməyə çalışdıqlarını yaxın keçmişdə necə özlərinin etməyə çalışdıqlarını unudurlar. Ermənistanın keçmiş prezidenti Serj Sarkisyanın fəal iştirak etdiyi bədnam “Sürix protokolları” və “futbol diplomatiyası”nı heç kim yaddan çıxarmayıb. Bundan başqa, 2010-cu il yanvarın 12-də Ermənistan Konstitusiya Məhkəməsi “Sürix protokolları”nı Ermənistan Konstitusiyasına uyğun hesab edib. Həmin vaxt Ermənistanının məhkəmələrinin icra hakimiyyətindən tam asılılığını yada salsaq, Konstitusiya Məhkəməsinin bu qənaətinin arxasında Serj Azatoviçin özünün dayandığını təxmin etmək asandır. Yada salaq ki, o, iki ölkə yığmaları arasında keçirilən dünya çempionatının futbol matçında öpüşməkdən belə çəkinmədiyi Türkiyənin o vaxtkı prezidenti Abdulla Gülü İrəvana dəvət etmişdi. Bəli, münasibətlərin sonrakı normallaşması baş vermədi. Sarkisyan daha sonra hətta normallaşma prosesinin uğursuzluğundan təəssüfləndi, lakin bu, Sarkisyanın və onun tərəfdarlarının indiki hakimiyyəti tənqid etməsinə nədənsə mane olmur. Bu gün Ermənistan ağır vəziyyətdədir, dövlətimizin yaşaması məsələsi sual altındadır. Paşinyanı çox şeyə görə tənqid etmək olar və lazımdır, amma şübhəsiz ki, o, ölkəni xilas etməyin zəruriliyini başa düşür. Onu da bilir ki, indiki geosiyasi reallıqda Türkiyə və Azərbaycanla münasibətləri normallaşdırmadan bunu etmək mümkün deyil”.
Nahid SALAYEV
