Hələ 1991-ci ildə Ermənistan Sovet İttifaqından ayrılaraq müstəqilliyini elan edəndə bu ölkənin müstəqilliyini tanıyan ilk ölkə Türkiyə olub. Ancaq iki il sonra Türkiyə Ermənistanla sərhədini bağladı və buna səbəb Ermənistanın Azərbaycanın ərazilərini işğal etməsi idi. Ardınca Türkiyə ilə Ermənistan arasında diplomatik münasibətlər də kəsildi.
Işğal müddətində İrəvan və Ankara arasında bəzi yaxınlaşma cəhdləri olsa da, Azərbaycanın sərt reaksiyası və qarşılıqlı istənilən güzəştlərə razılıq verilməməsi hər dəfə bu prosesi əngəllədi. Ermənistanın bu şəraitdə Azərbaycan və Türkiyə ilə sərhədlərinin bağlanması ölkə iqtisadiyyatı üçün böyük zərbə idi. 1990-cı illərdə prezident Levon Ter-Petrosyan ölkənin Türkiyə ilə münasibətlərdə realizm prinsiplərindən çıxış etməli olduğunu bildirirdi. O, qonşularla, ilk növbədə Türkiyə ilə əlaqələrin bərpa olunması tərəfdarı kimi çıxış edir və Türkiyəni Ermənistanın Qərbə açılan yolu hesab edirdi. Hələ 1992-ci ildə Ter-Petrosyan İstanbulda Qara dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının görüşünə qatılmışdı. 1995-96-cı illərdə Ter-Petrosyanın Türkiyə Prezidenti Süleyman Dəmirəllə Kopenhagen, Nyu-York və Moskvada görüşləri baş tutdu. Bu görüşlərdə Türkiyənin rəsmi mövqeyi ondan ibarət idi ki, Qarabağ məsələsi həll edildikdən sonra Türkiyə-Ermənistan sərhədi açıla bilər. O dövrdə məsələnin həlli ətrafında müzakirə Ermənistan qoşunlarının işğal edilmiş ətraf ərazilərdən çıxarılmasını, Azərbaycanın isə Dağlıq Qarabağa muxtariyyət statusu verməsini ehtiva edirdi. Ermənistan bunlarla razılaşmadı. Beləliklə, 27 il ərzində masa arxasında əldə edilə bilməyən razılıq Azərbaycanın İkinci Qarabağ müharibəsində qazandığı tarixi qələbə və regionda yaratdığı yeni reallıqlar nəticəsində mümkün olub. Elə bundan sonra sərhədlərin açılması üçün Türkiyə və Ermənistan dilomatik nümayəndələr təyin etdilər. Azərbaycan da ən yüksək səviyyədə bu prosesə öz razılığını verdi. Beləliklə, müharibə sonrası Qarabağ məsələsinin Azərbaycan tərəfini qane edən nəticəsi və Ermənistanla Azərbaycan arasında kommunikasiyaların açılması Türkiyə-Ermənistan münasibətlərində bir əngəlin aradan qalxmasına və iki ölkənin öz münasibətlərini Qarabağ məsələsi olmadan düzəltməsinə imkan verir.
Qeyd edək ki, parlamentin sədr müavini Ruben Rubinyan Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması prosesində Ermənistanın rəsmi təmsilçisidir. Türkiyə tərəfdən bu istiqamətdə danışıqlara Türkiyənin ABŞ-dakı keçmiş səfiri Sərdar Kılıç başçılıq edir. Nümayəndələr arasında artıq dörd dəfə, yəni bu ilin yanvarın 14-də Moskvada, fevralın 24-də, mayın 3-də və iyulun 1-də Vyanada görüş olub. Qeyd edək ki, Vyanada baş tutan dördüncü görüş nəticəsində iki ölkə arasında tam normallaşmaya nail olmaq üçün atıla biləcək digər mümkün konkret addımlar da müzakirə edilib və normallaşma prosesinin ilkin şərt olmadan davam etdirilməsi ilə bağlı konsensus əldə olunub. Sonuncu görüş çərçivəsində tərəflər Türkiyə ilə Ermənistan arasında quru sərhədinin iki ölkəyə səfər edən üçüncü ölkə vətəndaşlarının keçməsi üçün ən qısa zamanda açılması barədə razılığa gəliblər və bununla bağlı lazımi prosesin başlanmasına qərar verilib. Həmçinin nümayəndələr arasında Türkiyə və Ermənistanın havadan yük daşınmalarının mümkün qədər tez başlaması barədə razılıq əldə olunub. Bunun ardınca Nikol Paşinyan Ermənistandan Türkiyəyə və geriyə yüklərin daşınması məsələsini tezliklə həll etməyi öz hökumətinə tapşırıb. Baş nazir Ermənistan və Türkiyənin xüsusi nümayəndələrinin əldə etdiyi razılaşmaların tezliklə həyata keçirilməsini istəyir. Paşinyan qeyd edib ki, idarələr bütün məsələləri Türkiyə tərəfi ilə birgə işləməlidir. Sazişlərin praktikada həyata keçirilməsi də bundan asılıdır. Gürcü ekspert Amiran Xevsuriani bütün bunları təsadüf hesab etmir: “Belə bir addım Ermənistanın xarici siyasətinə daha çox çeviklik gətirə bilər. Xüsusilə də ölkənin Moskvadan birtərəfli asılılığından xilas olmasına şərait yaratmaqla. Bu baxımdan hesab edirəm ki, Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşması Ermənistan üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Erməni xalqı reallıqları dərk etməlidir. Nikol Paşinyan hökuməti də anlayır ki, Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşması və sərhədlərin açılması Rusiyanın Ermənistan üzərində təsirinin azalmasına səbəb olacaq. Ermənistan Türkiyənin şərtlərini qəbul edib münasibətlərin normallaşmasına getməlidir. Yəni Ermənistan konstitusiyasının 8-ci maddəsində Türkiyəyə qarşı ərazi iddiaları qarşıdan gələn referendumda aradan qaldırılmalıdır. Bundan başqa, Ermənistan qondarma “erməni soyqırımı”nın tanınması siyasətindən imtina etməli və Qarabağı Azərbaycanın suveren ərazisi kimi tanımalıdır”. Yuxarıda qeyd edildiyi kimji son Vyana görüşündə Türkiyə ilə Ermənistan arasında 3-cü ölkə vətəndaşları və yüklər üçün sərhədlərin açılması barədə razılıq əldə edilib. Erməni ekspertlər “3-cü ölkə” deyərkən Azərbaycanın nəzərdə tutulduğunu bildiriblər. Türkiyə lideri Rəcəb Tayyip Ərdoğan və Ermənistan baş naziri Paşinyan arasında məlum telefon danışığından sonra aktuallaşan bu iddiaları Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan “fərziyyə janrı” adlandırmaqla kifayətlənib. Amma reallıq belədir ki, Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsi fonunda Azərbaycan bu dəhliz vasitəsilə, eləcə də birbaşa Türkiyə-Ermənistan sərhədindən istifadə etməklə Türkiyə ilə quru əlaqəsi yarada biləcək. Türkiyə-Ermənistan arasında əldə edilən razılıq da buna imkan verir. Ermənistanın “Qraparak” nəşri də yazır ki, Bakı bu məsələdə məqsədinə çatacaq, çünki regionda yeni reallıqalr var: “27 sentyabr 2020-ci il tarixindən bir neçə gün əvvəl Qarabağ və Ermənistanın belə faciəvi, ağlasığmaz vəziyyətə düşə biləcəyini təsəvvür etmək çətin idi. İndi Qarabağın tam şəkildə Azərbaycanın tərkibində olması tükdən asılıdır, Ermənistan Azərbaycana qarşı müharibədə Qarabağı itirib, ölkə 4000-dən artıq canlı itki verib, 10000-dən çox insan itkin düşüb və ya yaralanıb, yaxud da diversant kimi Bakıda saxlanılır. Bunlardan başqa, psixoloji vəziyyətə, yəni Azərbaycanın qarşısında alçalmış və məğlub olmuş vəziyyətinə sahibik və erməni bütün dünyada utandığından başını aşağı sallayaraq gəzəcək. Biz Azərbaycanın istədiyi formada ayaqlarını silə bildiyi əski parçasına bənzəyirik. Bakı və Ankaranın şərtləri bu səbəbdən tədricən qəbul edilir”.
Tahir TAĞIYEV
