Rusiya və Avropa arasında enerji müstəvisində yaşanan ziddiyyətlərin miqyası genişlənir. Belə görünür ki, bu qış Avropa təbii qaz sarıdan daha ciddi problem yaşamalı olacaq. Təbii ki, əsas səbəb yenə Ukraynada gedən müharibədir.
Qərbin Ukraynaya köməyinə, tətbiq etdiyi sanksiyalara cavab olaraq Rusiya Avropaya qarşı qaz təzyiqlərinni genişləndirir. Artlq iyulun 11-dən etibarən Rusiya Avropaya qaz tədarükünü tarixi minimuma endirib. Belə ki, “Qazprom” əsas marşrutu – Baltik dənizinin dibi ilə Almaniyaya gedən “Şimal axını” boru kəmərini bağlayıb. Səbəb 10 günlük profilaktikadır, lakin Avropa bunun həmişəlik olacağından qorxur və ən pisinə hazırlaşır. Almaniya artıq isti suya və işığa qənaət edir. Ümumiyyətlə, indi bütün Avropa fövqəladə tədbirlər elan etməyə hazırlaşır, özü də ayrı-ayrı ölkələr səviyyəsində deyil, birlikdə. Avropa Enerji komissarı Kadri Simson məsələ ilə bağlı bildirib: "Vəziyyət çox ciddidir və böhran daha da güclənə bilər. Ola bilsin ki, Rusiya qaz tədarükünü azaltmağa davam edəcək". Ekspertlər xatlrladır ki, üç il əvvəl “Qazprom” Avropaya sutkada 500 milyon kubmetrə qədər qaz verirdi. Bu ilin may ayında bu rəqəm 250 milyon kubmetrə, iyulun əvvəlində isə 140 milyona enib və bu rəqəm azalmaqda davam edir. İyulun 21-nə kimi Avropaya cəmi 75 milyon kubmetr rus qazı vəd edilib. Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula von der Leyen bu fonda Avropa Parlamentinə xəbərdarlıq edib: "Qaz tədarükündə gələcək fasilələrə və hətta Rusiyanın onu tamamilə bağlamasına hazırlaşmalıyıq". Vəziyyətdən indiki halda çıxış yolu kimi Avropa mövcud ehtiyatların bölüşdürülməsində həmrəylik nümayiş etdirəcəyini bildirib. Bu, böhran qarşısında hamının bərabər olması, varlı ölkələrin kasıblara kömək etməsi üçündür. İkincisi, tələbin azalması həmrəyliyidir: hamı üçün kifayət qədər qaz yoxdursa, nəyə qənaət etmək və ilk olaraq kimin qaz tədarükünün söndürülməsinə razılaşmaq ön plandadır. Çünki Kremlin qaz təqzyiqi artır. Ümumiyyətlə, Rusiya artıq bir ildir ki, Avropaya doğru qaz klapanını tədricən qapadır. Ötən qışda tədarükün azalması Avropada qıtlığa və qiymətlərdə rekord sıçrayışa səbəb oldu - əvvəlcə qaz, sonra isə hər şey üçün. Bu, Ukraynaya hücumdan əvvəl idi.
İşğalın başlaması ilə Kreml Avropa İttifaqına qarşı enerji müharibəsinin əsas silahı kimi qazı seçdi. Kreml görür ki, Avropa hələlik Rusiya qazından tamamilə imtina edə bilmir, çünki son illərdə iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə üçün “çirkli” kömürü və Almaniyada populyar olmayan nüvə enerjisini daha təmiz yanacaqla əvəzləmək ümidi ilə qaz alışını artırıb. Obrazlı deyilsə, Kremlin Avropa İttifaqının “boynuna taxdığı qaz ilgəyi” Avropa qaz bazarının çökməsinə səbəb olub, burada qiymətlər ötən ilin əvvəlindən səkkiz dəfəyə qədər bahalaşıb. Rusiya boru kəməri qazına yeganə real alternativ dəniz yolu ilə tankerlərlə daşınan mayeləşdirilmiş təbii qazdır. Əsas təchizatçılar ABŞ və Qətərdir, lakin tədarük məhduddur. “Bloomberg Intelligence” hesab edir ki, Avropa 2026-cı ilə qədər onun idxalını iki dəfə artıra və ehtiyaclarının 40%-ni ödəyə bilər, lakin bu da hələ kifayət etməyəcək: “Rusiya qazının mayeləşdirilmiş qazla əvəzlənməsi potensialı, demək olar ki, tükənib”. “Bruegel” tədqiqat mərkəzinin analitikləri də eyni fikirdədir: “Yalnız qaz istehlakının azalması Avropa İttifaqına Rusiyadan tədarükün daha da azalmasının öhdəsindən gəlməyə imkan verəcək”. Onlar hesab edirlər ki, yaxın 10 ayda istehlak 2019-2021-ci illərin orta göstəricisi ilə müqayisədə 15% azalsa, o zaman Avropa “Qazprom”suz da keçinə bilər. Eyni zamanda, bəzi ölkələr (əsasən qərb və cənubda) ümumiyyətlə qənaət etməli olmayacaq, digərləri isə (əsasən şərq və şimalda) qaza tələbatın 50%-ə qədərini hansısa yolla azaltmalı olacaqlar. “Bruegel” ekspertləri yazır ki, bu balanssızlıq problemə ümumavropa yanaşmasını tələb edir. Digər tərəfdən, kənar mənbələrdən qaz idxalı üçün də Avropa aktiv fəaliyyətə keçib. Bu xüsusda Azərbaycanın imkanları Avropada daha çox diqqət mərkəzində yer alır. Elə bu günlərdə Yunanıstanın Komotini bölgəsində Azərbaycan təbii qazını Bolqarıstana nəql edəcək Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektorunun açılış mərasimi baş tutub. Bu layihənin reallaşması TAP-ın inkişafında mühüm bir mərhələnin başlanğıcı, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin yeni qollarla şaxələnməsinin göstəricisi kimi dəyərləndirilir. Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektorunun açılışı Bolqarıstanın, ümumən Cənub-Şərqi Avropanın şaxələndirilmiş enerji təchizatında, istehlakçıların sərfəli və təmiz enerjiyə çıxışında strateji əhəmiyyətli hadisədir. Azərbaycan Bolqarıstan, Yunanıstan da daxil olmaqla Avropa ölkələri üçün şaxələndirilmiş qaz təchizatının sabit və strateji mənbəyi, həm də etibarlı tərəfdaşdır. Bir ildən artıq müddətdə Avropaya 13,5 milyard kubmetr Azərbaycan qazı tədarük olunub. Bunun 1,4 milyard kubmetri Yunanıstanın, 440 milyon kubmetri isə Bolqarıstanın payına düşüb. Bolqarıstana ilk 6 ayda 160 milyon kubmetr olan qaz ixracının ilin sonuna 600 milyon kubmetrə çatacağı planlaşdırılır. İyulun 1-dən Bolqarıstana tam həcmdə, gündəlik 2,6 milyon kubmetr qaz ixrac edilir ki, bu da gündəlik tədarükdə 1,7 milyon kubmetr artım deməkdir. Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektorunun qarşıdakı illərdə “Cənub Qaz Dəhlizi”nin genişləndirilməsi istiqamətində yeni layihələrin müjdəsi olduğu da məlumdur. Buna paralel olaraq Azvropa indi Azərbaycandan və ölkəmiz üzərindən daha çox qaz nəqli istiqamətində də fəal danışıqlar aparır.
Nahid SALAYEV
