Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayevdən cəsarətli həmlə: Tokayev ölkə neftinin ixracı üçün yeni marşrutların müəyyən edilməsinə çağırıb. O, rəsmilərlə söhbətində deyib ki, Xəzər dənizinin dibi ilə boru kəmərinin çəkilməsi mümkünlüyünü araşdırsınlar. Onun sözlərinə görə, bu kəmər Rusiya ərazisindən yan keçməlidir.
Qeyd edək ki, Qazaxıstan neftinin 80 faizini Rusiya ərazisindən keçən Xəzər Kəməri ilə Qara dənizdəki Novorossiysk limanına nəql edirdi. Daha sonra neft Avropa bazarlarına daşınırdı. İyulun 6-da ABŞ-ın neft nəhəngləri Chevron və ExxonMobil də daxil Xəzər Kəməri Konsorisumuna daxil şirkətlər bildiriblər ki, Rusiya sözügedən kəmərin onun ərazisinə düşən hissəsinin texniki vəziyyətinin yoxlanması üçün neftin nəqlinin noyabrın 30-dək dayandırılması barədə qərar qəbul edib. Belə olan halda Tokayev vaxt itirmədən alternativ variantlarla çıxış edib. Alternativlərdən də ən sərfəlisi Transxəzərdir.
Ümumən, Xəzərin dibi ilə Türkmənistandan Azərbaycana Transxəzər Qaz Kəməri çəkilməsi ideyası 1990-cı illərin sonlarından bəri zaman-zaman gündəmdə olub. Ancaq indiyə qədər heç bir Orta Asiya ölkə rəhbəri bununla bağlı açıq şəkildə təşəbbüslə çıxış etməmişdi. Baxmayaraq ki, Türkmənistan da öz qazını Avropa bazarına çıxarmaq istəyir. O baxımdan Tokayev açıq formada belə təşəbbüslə çıxış edən ilk dövlət başçısıdır. O üzdən bütün bunları ekspertlər necə dəyərləndirir?
“Kəmər çəkilənə qədər nefti tankerlərlə Bakıya daşımaq və ordan BTC kəməri ilə dünya bazarına çıxarmaq olar”
Məsələyə münasibət bildirən iqtisadçı alim, professor Əli Əlirzayevin fikrincə, Qazaxıstan prezidentinin Transxəzərlə bağlı məlum tapşırığı çox önəmli qərardır: “Qazaxıstan neftini əsasən Rusiya vasitəsilə dünya bazarına çıxarırdı. Ancaq məlum səbəblərdən Rusiya Qazaxıstan neftinin ixracını dayandırıb. Bu səbəbdən Qazaxıstan digər variantlara üstünlük verməli olacaq. Bu baxımdan ən uyğun variant Xəzərin dibi ilə boru xətti çəkib Azərbaycan vasitəsilə ixrac etməkdir. Çünki bu, həm məsafə baxımından qısadır, həm də etibarlıdır. Boru kəməri çəkilənə qədər nefti tankerlərlə Bakıya daşımaq və ordan BTC kəməri ilə dünya bazarına çıxarmaq olar. Ukaraynada baş verənlər göstərdi ki, yalnız bir marşruta üstünlük vermək risqlidir. Digər alternativ variantlar olmalıdır. Məsafəcə qısa olan yollar daha sərfəlidir. O baxımdan Qazaxıstanın bu yöndə səylərini artırması çox əhəmiyyətli hadisədir. Biz nəzərə almalıyıq ki, Xəzərin statusu müəyyən olunub. 2018-ci ildə sahilyanı dövlətlər bununla bağlı razılığa gəlib. Bu da kəmərin çəkilməsi üçün hüquqi baza yaradır. Bu baxımdan hesab edirəm ki, Transxəzərlə bağlı işləri sürətləndirmək olar”.
Vidadi ORDAHALLI
