Təbii qazla təminat baxımından Avropada vəziyyət hələ də kritik olaraq qalır. Xüsusən də Rusiyanın Avropada satdığı qazı tədricən Asiya bazarlarına yönəltməsi perspektivdə burada vəziyyətin daha ağır olacağını göstərir. Beynəlxalq Enerji Agentliyi də bildirir ki, Rusiya Avropada onun qazından mərhələli şəkildə imtina olunması ilə əlaqədar Asiya bazarlarına boru kəmərləri qazının və mayeləşdirilmiş təbii qazın tədarükünü artırır.
Belə şəraitdə Avropa digər mənbələrdən qaz idxal həcmini daha sürətlə artırmaq məcburiyyətindədir. Bu fonda Azərbaycan, Türkmənistan, Türkiyə faktoru Avropanın diqqətini daha çox cəlb etməyə başlayıb. ABŞ-ın “EurasiaNet” saytı bu xüsusda yazır: “Avropa Rusiya təbii qazına alternativ mənbə axtardığı dövrdə Türkiyə Azərbaycan vasitəsilə Türkmənistan “mavi yanacağı”nın ölkəyə nəqli ilə bağlı imkanlarının öyrənildiyini bəyan edib. Bu məqsədlə hazırda yalnız Azərbaycan təbii qazının nəql edildiyi TANAP kəmərindən istifadə edilməsi nəzərdə tutulub. “Köhnə qitə”də enerji böhranı başlayandan bəri azərbaycanlı rəsmilər Avropanın Azərbaycandan təbii qaz ixracının artırılması ilə bağlı çağırışlarını açıq şəkildə dəstəkləyib”. Hesab edilir ki, türkmən qazının iki variantla Azərbaycandan Türkiyəyə, oradan da Avropaya nəqli mümkündür. Bunlardan biri qaz mübadiləsidir. Xatırladaq ki, ötən il noyabrın 28-də Aşqabadda Azərbaycan, İran və Türkmənistan arasında qaz mübadiləsinə dair (svop) müqavilə imzalanıb. Türkmənistan Azərbaycan tərəfinə İran vasitəsilə illik həcm 1,5-2 milyard kubmetr olan qaz ixracına başlayıb. Daha sonra tərəflər bu həcmin 4 milyard kubmetrə çatdırılmasına dair razılıq əldə edib. Svop sxemi o deməkdir ki, Türkmənistan qazının Azərbaycana tədarükü üçün Aşqabad öz yanacağını İrana, İran isə öz növbəsində Azərbaycana tədarük edir. Üçüncü ölkələr vasitəsilə belə ixrac sxemləri karbohidrogenlərin birbaşa ötürülməsi üçün hazır infrastruktur olmadıqda tətbiq edilir. İndi hesab edilir ki, svop müqaviləsi ilə daha böyük həcmdə türkmən qazı Azərbaycana, buradan da Türkiyə və Avropaya çatdırıla bilər. Onu da bildirək ki, İranla Türkmənistan arasındakı iki boru xəttindən yenisinin həcmi 12 milyard kubmetr, köhnəsinin isə 8 milyard kub metr qazı ötürməyə imkan verir. Hazırda üçtərəfli sazişdə ən çox marağı olan tərəflərdən biri də Türkmənistandır, çünki bu, ölkənin qaz ixracatını şaxələndirir. Türkmənistan əsas qaz satışını indi Çinə edir və Hindistan istiqamətində də yeni qaz kəməri tikilir. Azərbaycan vasitəsilə Türkiyəyə, sonra Qərbə qaz satmaq isə bu ölkə üçün üçüncü ehtiyat istiqamətdir.
Bundan başqa, türkmən qazının Avropaya nəqli üçün ən ideal variant sayılan və Türkmənistanla Azərbaycanın Xəzərdəki sektorlarından keçməklə çəkilməsi düşünülən “Transxəzər” qaz kəməri uzun illdərdir gündəmdədir. Ancaq bugünə qədər layihənin reallaşması mümkün olmayıb. Ekspertlər də qeyd edir ki, Türkmənistan qazını Avropaya çıxarmaq üçün ən yaxşı layihə “Transxəzər” qaz kəməri layihəsi ola bilər ki, bu kəmər üçün isə təqribən 8-10 milyard dollar xərc tələb olunur. Qeyd edildiyi kimi, Türkmənistan daha çox qaz satmaq və bu məqsədlə Avropa bazarına çıxmaq istəyir. Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə tranzit ölkələr kimi bu layihədə iştiraka hazırdır, Avropa İttifaqı da özünün qaz idxalı mənbələrini çeşidləndirmək, ABŞ isə Avropa qaz bazarında Rusiyanın mövqelərini zəiflətmək niyyəti ilə layihəyə tərəfdardır. Qeyd edək ki, “Transxəzər” layihəsi Türkmənistan qazını Avropaya nəql etmək üçün dənizin dibi ilə Azərbaycana boru kəmərinin çəkilməsini və il ərzində təxminən 30 milyard kubmetrə qədər qazın nəql olunmasını nəzərdə tutur. Xəzərin şərq və qərb sahillərini birləşdirəcək bu kəmərin uzunluğu 300 kilometr olmalıdır. 300 kilometrlik məsafə isə boru döşəyən müasir texnologiyalı gəmilər üçün qısa məsafə sayılır və onlar az müddətdə bu məsafəyə boru xətti çəkməyə qadirdir. Azərbaycan hökuməti bu fikirdədir ki, “Transxəzər” layihəsinin gerçəkləşməsi üçün ilk növbədə satıcı və alıcı tərəflər özləri cəhd göstərməlidir, layihənin əleydarları ilə problemləri, eləcə də məsələnin iqtisadi, texniki tərəflərini, maliyyə mənbələrinin tapılmasını onlar həll etməlidir. Azərbaycan isə tranzit məntəqə kimi layihədə iştiraka çoxdan hazırdır. “Transxəzər” reallaşarsa, şübhəsiz ki, Azərbaycanın həm təchizatçı, həm də tranzit ölkə olaraq Avropanın enerji təminatındakı rolu daha da artacaq. Eyni zamanda Azərbaycan, təbii ki, tranzitdən gəlir də götürəcək. Bu baxımdan “Transxəzər” layihəsi Azərbaycanın siyasi və iqtisadi maraqlarına tam cavab verir. İndi məsələyə Türkiyənin fəal müdaxiləsi fonunda “Transxəzər”in reallaşma ehtimalı artır. Rusiya bu məsələdə Türkiyə və Azərbaycanın əleyhinə getməyəcək. Avropa İttifaqı və ABŞ-ın timsalında Qərb layihəyə siyasi dəstək verir və maddi dəstək verə biləcəyini də vurğulayır. Avropada atom enerjisindən və kömürdən istifadə getdikcə azalır və təbii qaza ehtiyac artır. Hazırda öz təbii qaz ehtiyacının üçdə birini Rusiya vasitəsilə ödəyən Avropa İttifaqı artan ehtiyacı da eyni mənbədən təmin etmək istəmədiyi üçün alternativ mənbələrin axtarışındadır. Türkmən qazı bu mənbələrdən biridir. Hazırda Azərbaycan qazını Avropaya 2020-ci il dekabrın 31-də istismara verilən “Transadriatik” boru kəməri (TAP) daşıyır. “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsinin bir hissəsi olan TAP kəməri ilə "Şahdəniz-2" layihəsi çərçivəsində hasil olunan qazın ilkin olaraq ildə 10 milyard kubmetrinin Avropaya nəqli nəzərdə tutulur. Bu boru kəməri Yunanıstan, Albaniya və Adriatik dənizindən keçməklə İtaliyanın cənubuna qədər uzanır. Kəmərin potensialı onun ötürücülük gücünü iki dəfə artıraraq, ildə 20 milyard kubmetrə çatdırmağa imkan verir. Türkmənistan qazı hesabına qısa müddətdə boru ilə ildə 20 milyard kubmetr qazın Avropaya çatdırılması təmin edilə bilər.
Ramil QULİYEV
