44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində tarixə qovuşmuş Dağlıq Qarabağ münaqişəsi sözügedən konfliktin dinc yolla tənzimlənməsi məqsədilə yaradılan ATƏT-in Minsk Qrupunun fəaliyyətində artıq müəyyən yeniliklərin olmasını zərurətə çevirir. Mövcud reallıq da tələb edir ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun münaqişədən sonrakı dövrdə missiyası artıq tamam fərqli xarakter daşısın.
Azərbaycanın yanaşması bundan ibarətdir ki, Minsk Qrupunun postmünaqişə vəziyyətində öz rolunu oynaya biləcəyi konkret sahələr ola bilər. Bura ilk növbədə Azərbaycan, Rusiya, Ermənistan liderlərinin 2020-ci il 10 noyabr, 2021-ci il 11 yanvar bəyanatlarında təsbit edilmiş məsələlərin icrası aid edilə bilər. Bu fonda əsas diqqət həm də Azərbaycan və Ermənistan arasında sərhədlərin demarkasiyası, delimitasiyası, qarşılıqlı etimadın, əməkdaşlıq münasibətlərinin yaradılması, bu ölkələrin regional, xüsusən kommunikasiya layihələrində birgə iştirakının təmin edilməsinə yönəldililə bilər. Belə vəziyyətdə, təbii ki, Minsk Qrupunun artıq Qarabağ və onun statusu ilə bağlı hər hansı missiya yerinə yetirməsi, danışıqlarda vasitəçilik etməsi də mümkünsüzdür. Amma görünür, bu reallığı Minsk Qrupu və Ermənistan hələ də dərk edə bilmir. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın ölkə parlamentində çıxışı zamanı səsləndirdiyi fikirlər də bunu təsdiq edir. Paşinyanın sözlərinə görə, Ermənistan hökuməti ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrliyi çərçivəsində danışıqlar prosesinin bərpasını vacib hesab edir: “Ermənistan Azərbaycanla sülh danışıqlarını bərpa etmək üçün təkliflər gözləyir. Sərhədlərin demarkasiyası və delimitasiyası üzrə işlərin intensivləşdirilməsi vacibdir. Təəssüf edirəm ki, siyasi səs-küy səbəbilə yazda planlaşdırılan nəticəni əldə etmək mümkün olmadı. Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin bir sıra hissələrində qeyri-sabit vəziyyət proseslərin başlamasına ciddi təhlükədir”. Paşinyan sərhədlərin müəyyənləşməsində sovet xəritələrinin əsas olduğunu söyləyib.
Azərbaycan sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyası məsələsini çoxdan təklif edib və bu istiqamətdə danışıqlara hazırdır. Amma Qarabağ məsələsi həll edildiyindən, Minsk Qrupunun və digərlərinin vasitəçiliyi ilə bu xüsusda heç bir danışıqlar aparıla bilməz. Elə Prezident BMT-nin ölkəmizdə yeni təyin olunmuş rezident-əlaqələndiricisi Vladanka Andreyevanı qəbul edərkən bu xüsusda konkret açıqlamalar verib. Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı BMT Təhlükəsizlik Şurasının1993-cü ildə məşhur qətnamələrinin qəbul olunmasına diqqət çəkən dövlət başçısı onların icrası istiqamətində heç bir addım atılmadığını xatırladıb və bu məsələdə Minsk Qrupunu da kəskin tənqid edib: “Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icra mexanizminin olmaması məsələsini mən şəxsən dəfələrlə qaldırmışam. Bəzi hallarda qətnamələr qısa müddət ərzində icra olunur, lakin bizə gəldikdə, onlar beynəlxalq iştirakçılar tərəfindən ümumiyyətlə icra olunmamışdır. Xüsusilə bizi narahat edən və Azərbaycan cəmiyyətinin anlamaqda çətinlik çəkdiyi məsələ o idi ki, bu qətnamələri qəbul edənlər, Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olan beş ölkədən üçü ATƏT-in Minsk Qrupuna həmsədr olan və hələ də həmsədrlik edən ölkələrdir. Onlar özləri bu qətnamələri qəbul etmişdir. Bu qətnamələrin həyata keçirilməsinə imkan yaratmaq üçün onların mandatı var idi. Lakin əfsuslar olsun ki, 28 il ərzində Minsk Qrupu çox imkanları əldən verib. Bir çox hallarda mən Ermənistana qarşı sanksiyaların tətbiq edilməsi məsələsini qaldırmışdım. Çünki düşünürdüm ki, bu, toqquşmanın, müharibənin qarşısının alınması üçün bir yol ola bilərdi... Ermənistana qarşı vaxtında sanksiyalar tətbiq edilsəydi, əgər Minsk Qrupunun həmsədrləri, dünyanın üç aparıcı ölkəsi potensialının 5 faizini Ermənistanı öz işğalçı qüvvələrini geri çəkməyə inandırmağa və ya məcbur etməyə istifadə etsəydi, müharibə baş verməzdi. Odur ki, müharibəyə görə məsuliyyət yalnız Ermənistanın üzərində deyil, həmçinin onu beynəlxalq hüquqa riayət etməyə məcbur edə bilməyən və ya bunu etmək istəməyənlərin üzərinə düşür. Nəticədə Azərbaycan bu qətnamələri beynəlxalq hüququn normaları çərçivəsində özü həyata keçirdi. Biz ədaləti, beynəlxalq hüququn normalarını bərpa etdik. Biz Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrini özümüz yerinə yetirdik. Biz BMT-nin Nizamnaməsini rəhbər tutaraq hərəkət etdik. 51-ci maddə hər bir ölkənin özünümüdafiə hüququnu tanıyır. Beləliklə, biz bütün beynəlxalq alətlərdən istifadə edərək, öz ərazi bütövlüyümüzü bərpa etdik”.
İndi bu fonda Azərbaycanın etimadını qazanmaq və bu əsasda fəaliyyət göstərə bilmək üçün Minsk Qrupunun həmsədr ölkələri postmünaqişə dövrünün reallıqlarına artıq ədalətlə, beynəlxalq hüququn tələblərinə uyğun şəkildə yanaşmalıdır. Yalnız bu halda qrupun Azərbaycan və Ermənistan arasında qarşılıqlı etimadın yaranması istiqamətində fəaliyyəti davam etdirilə və səmərəli nəticələr verə bilər. Qarabağ münaqişəsinin sona çatmasına rəğmən, rəsmi Bakının Minsk Qrupunun fəaliyyətindən imtina etməməsinin əsas səbəbi həmsədrlərin regionda davamlı sülhün bərqərar olmasına öz töhfələrini verə biləcəklərinə olan inamdır. Bu inamı doğrultmaq Minsk Qrupunun öz əlindədir. Paşinyanın isə artıq tarixdə qalmış münaqişə ilə bağlı Azərbaycanı Minsk Qrupunun himayəsi altında yenidən danışıqlara çağırması siyasi blefdən və ölkəsi daxilində siyasi xal yığmağa edilən cəhddən başqa bir şey deyil. Çünki münaqişə həll edildiyindən, Minsk Qrupu və ya digər vasitəçilərin iştirakı ilə Azərbaycan və Ermənistan arasında Qarabağla bağlı hər hansı danışıqların aparılması mümkün deyil. Ermənistan artıq qəbul etməlidir ki, onun üçün Qarabağ mövzusu birdəfəlik qapanıb. Qarabağla bağlı istənilən qərarı verə biləcək yeganə tərəf Azərbaycandır və bu onun daxili məsələsidir. Ermənistanın Qarabağla bağlı hər hansı niyyət ifadə etməsi ölkəmizin daxili işlərinə qarışmaq cəhdidir. Azərbaycan isə buna yol verməmək üçün bütün imkan və gücə sahibdir. Ermənistan nəzərə almalıdır ki, Azərbaycanla sərhədləri müəyyən etmədən, ölkəmizin ərazi bütövlüyünü tanımadan, sülh müqaviləsi imzalamadan heç bir inkişaf perspektivinə malik deyil. Kommunikasiyaların, o cümlədən Zəngəzur dəhlizinin açılması isə, Ermənistanın mövqeyindən asılı olmayaraq, qarşısıalnmaz prosesdir.
Tahir TAĞIYEV
