Suriyadan sonra Qərb ölkələrinin Əfqanıstanda böyük fiasko ilə nəticələnən fəaliyyətinin fəsadları ilə üzləşəcək ölkələr sırasında qardaş Türkiyənin, qonşumuz İranın, eləcə də Azərbaycanın adı daha çox çəkilir. Məsələ burasındadır ki, sayı hər gün artan əfqan qaçqınların xeyli hissəsi məhz bu ölkələrə üz tutmaq niyyətindədir.
Belə bir vaxtda bəlli olub ki, Avropa İttifaqı və Britaniya Türkiyənin Avropada sığınacaq axtaran əfqanıstanlı qaçqınların yerləşdirilməsi üçün bir mərkəz olmasını istəyir. Amma Türkiyə hökuməti bu yöndə Avropadan gələn çağırışları rədd edir. Hökumət sözçüsü Ömər Çelik bildirib ki, Türkiyə Suriyadan olan beş milyona yaxın qaçqına ev sahibliyi edir və artığını qəbul edə bilməz. Çelik Türkiyənin daha bir qaçqın belə qəbul etmək gücünün olmadığını da vurğulayır. O, Türkiyənin nə qaçqın düşərgəsi olduğunu, nə də bir keçid məntəqəsi olduğunu bildirib. Çelikin şərhləri Britaniyanın Müdafiə Nazirliyindəki mənbələrə istinadən verdiyi xəbərlərə cavab olaraq gəlib. Həmin açıqlamada Londonun Türkiyə kimi ölkələrin əfqanıstanlı qaçqınlar üçün yerləşdirmə mərkəzləri yaratmasına ümid etdiyi bildirilmişdi. Son bir neçə gündə oxşar təkliflər Almaniya kansleri Angela Merkel və Avropa Şurasının prezidenti Şarl Mişel tərəfindən də verilib. Türk analitik Aslı Aydıntaşbaş da qeyd edir ki, Türkiyə ictimaiyyəti Avropa ilə əfqanıstanlı qaçqınlarla bağlı hər hansı yeni razılaşmanın əleyhinədir: “Türkiyə və Avropa İttifaqı arasında qaçqın müqaviləsi olaraq böyük məbləğlər qarşılığında Türkiyəni qaçqınları saxlamaq məcburiyyətinə salan danışıqlar aparılır. Düşünürəm ki, Avropanın Türkiyəni öz sərhədlərində qaçqın düşərgəsi kimi istifadə etməsi ilə bağlı bir növ narazılıq var. İnsanlar bundan narahatdır”. Rəsmi Ankara indi Türkiyəyə daxil olmaq istəyən əfqanlar üçün əsas tranzit yolu olan İran sərhədini qorumaq yönündə səylərini artırır. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan sərhəddə hasarın inşasının sürətləndiriləcəyini açıqlayıb. Təxminən 300 kilometr uzunluğunda İran sərhədində ən son müşahidə cihazları ilə təchiz edilmiş əlavə türk qüvvələri yerləşdirilir. Bu halda İrana cəmləşən qaçqınların bir qisminin məhz Azərbaycana yönəlməsi gözlənilir. Dövlət Miqrasiya Xidməti yanında İctimai Şuranın sədri Azər Allahverənov bildirir ki, əfqanlar yerli hüquq sahəsini, qaçqın statusu almağın şərtlərini öyrənməyə, beynəlxalq təşkilatların bu prosesdə iştirakı və ölkənin özü tərəfindən miqrantlara göstərilən yardım məsələsini araşdırmağa başlayıblar. Son aylar ərzində Dövlət Miqrasiya Xidmətinə qaçqın statusu almaq üçün 10-a yaxın əfqan müraciət edib. Onlar “Taliban” hərəkatının Əfqanıstanda hakimiyyətə gələcəyini və nəticədə baş verəcək hadisələri əvvəlcədən təxmin edən insanlardır: “Taliban” hakimiyyətindən qaçan Əfqanıstan vətəndaşlarının qlobal miqrasiyasını nəzərə alsaq, Azərbaycan üçün belə böyük qaçqın axınını qəbul etmək çətin olar. Hazırda bir vaxtlar erməni işğalı altında olan və İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsindən azad edilən ərazilərimizin yenidən qurulması ilə əlaqədar olaraq Azərbaycanın öz qayğıları kifayət qədərdir”. Bununla belə, ekspert hesab edir ki, ölkə rəhbərliyi bu məsələnin bütün müsbət və mənfi tərəflərini götür-qoy edəcək, çünki insanlara mövcud imkanlar daxilində kömək etmək lazımdır.
Əfqanıstanda əhalinin müəyyən kateqoriyası var ki, Azərbaycan onların ölkəmizə gəlməsində maraqlıdır. Bu, ilk növbədə, türk kökənli 24 oğuz boyundan biri, azərbaycanlıların subetnosu hesab edilən əfşarlardır. Rəsmi məlumatlara görə, Əfqanıstan ərazisində, xüsusən də Kabil və Heratda 50 min əfşar yaşayır, qeyri-rəsmi məlumatlara görə isə, onların sayı 200 minə yaxındır. On milyon əhalisi olan Azərbaycan üçün bu, kifayət qədər böyük rəqəmdir. Azər Allahverənov qeyd edir: "Bu yaxınlarda Azərbaycanın Heratdakı diasporunun lideri bəyan edib ki, təkcə bu şəhərdə 16 min etnik azərbaycanlı yaşayır və onlar ölkəmizdə sığınacaq tapmaq arzusundadır. Aydın məsələdir ki, Əfqanıstanda vəziyyət müxtəlif ssenarilər üzrə inkişaf edə bilər. Amma “Taliban” hərəkatı etnik azlıqlarla ümumi dil tapa bilsə, məncə, kəskin miqrasiya sıçrayışı baş verməyəcək". Digər tərəfdən, onun sözlərinə görə, taliblər insanların ölkədən sıxışdırılıb çıxarılmasında maraqlı deyillər. Axı Əfqanıstanı idarə etmək üçün onların mütəxəssislərə ehtiyacı var. Odur ki, ekspertin fikrincə, taliblər danışıqlara getməli olacaqlar.
Xatırladaq ki, iyirmi il bundan əvvəl taliblər Əfqanıstanda hakimiyyətə gələndə təxminən 1000 nəfərə yaxın əfqanıstanlı – əfşarlar, xəzərlər, puştunlar, ölkənin digər türkdilli və farsdilli nümayəndələri Azərbaycanda özünə sığınacaq tapmışdı. Ancaq onların hamısı ölkəmizdə qalmadı. Son 10-15 il ərzində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının xətti ilə bir neçə yüz insan Azərbaycandan üçüncü ölkələrə yönləndirilib. Bu təşkilatın sayəsində indi onlar ABŞ, Kanada və Avropa ölkələrində yaşayır. Belə bir vaxtda “Taliban”ın sözçüsü Zabihullah Mücahid bildirib ki, təmsil etdiyi hərəkat bütün xarici vətəndaşların 31 avqust tarixinə qədər evakuasiya edilməsini istəyir və əfqanlara ölkəni tərk etmək icazəsinin verilməsi tərəfdarı deyil. O, əfqan vətəndaşlarını evə qayıtmağa çağırır və ABŞ-dan əfqanları ölkəni tərk etməyə təşviq etməməsini xahiş edir.
Nahid SALAYEV
