Belarus prezidenti Aleksandr Lukaşenko Əfqanıstanda “Taliban” hərəkatının hakimiyyətə gəlməsindən dərin narahatlıq keçirib. Bununla bağlı verdiyi açıqlamada o qeyd edib ki, ABŞ vəziyyətdən istifadə edib, öz qoşunlarını Əfqanıstanla həmsərhəd olan və Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının Mərkəzi Asiyada olan üzv ölkələrinin ərazisində yerləşdirə bilər.
Belarus prezidenti bunun ABŞ tərəfindən ortaya atılan məqsədli plan olduğunu istisna etməyib. Lukaşenko təhlükəsizlik baxımından yaranmış vəziyyətin geniş təhlilinin aparılmasının vacibliyini qeyd edib. İfadə olunan bu mövzudakı narahatlığı nə dərəcədə əsaslı saymaq olar?
Politoloq Elşən Manafov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, NATO-nun Əfqanıstandan çıxması həmin regionda bir hakimiyyətsizlik vakuumunun yarandığı təəssüratını yarada bilər: “Real vəziyyət budur ki, hazırda taliblər Əfqanıstana tam nəzarəti ələ götürə bilməyib. ABŞ-ın Əfqanıstanı tərk etməsilə bağlı məsələyə münasibət birmənalı ola bilməz. 20 il ərzində ABŞ Əfqanıstana 29 trilyon dollara qədər vəsait xərclədi. Ancaq Baydenin də etiraf etdiyi kimi, demokratik dövlət qurmaq istiqamətində ciddi nailiyyətlərə imza ata bilmədilər. 1995-ci ildə hakimiyyətə gəlmiş taliblər vəziyyəti nəzarətə götürə bildi. Çünki həmin müddətdən sonra Əfqanıstanda qurulan hökumət korrupsiyaya uğradı və bu da xalqda narazılıq yaratdı. NATO-nun dəstəyi sayəsində Əfqanıstanda güclü ordu yaradılmışdı. İndi həmin ordunun bütün silahları taliblərin əlinə keçib. Ən maraqlısı budur ki, necə oldu belə modern bir ordu Əfqanıstanın küncünə sıxılmış “Taliban”a qalib gələ bilmədi? Düşünürəm ki, əsas səbəb Əfqanıstanın doğru idarə edilməməsilə bağlıydı. Bölgənin barıt çəlləyinə çevrilməsi ABŞ-ın maraqlarına cavab vermir. Ancaq ABŞ-ın əsas opponentləri olan Çin, Rusiya və KTMT üzvü olan ölkələr üçün təhdid sayıldığından, ABŞ-ın belə bir addıma könüllü getdiyini istisna etmək olmaz. Əfqanıstanda din birləşdirici bir ideologiya kimi qəbul edilə bilməz. Taliblərin İslamla bağlı baxışları heç də hamı tərəfdən qəbul edilmir. Bundan sonra həmin ölkədə korrupsiyanın artacağı, insan haqları ilə bağlı vəziyyətin pisləşəcəyi istisna deyil”.
Politoloq hesab edir ki, Lukaşenkonun fikirlərinə aydınlıq gətirmək üçün KTMT-nin nizamnaməsində qeyd olunan müddəlara fikir vermək lazımdır: “Əslində ölkələr Əfqanıstanda hazırda yaşanan amillərdən və ona bənzər hadisələrdən qorunmaq üçün KTMT-yə üzv olublar. Bu təşkilat ona üzv olmayan ölkələrlə əlaqələri istisna etmir. Güman etmirəm ki, Rusiyanın patronajlığı altında yaranmış bu təşkilat ABŞ və ya NATO qoşunlarının öz ərazilərində yerləşməsinə razılıq versin. Beynəlxalq geopolitik maraqlar hazırda daha üstünlük təşkil edir. Zamanında ABŞ-ın Qırğızıstanda hərbi bazaları olub. Sonradan həmin ölkədə baş verən inqilablar nəticəsində onların siyasi elitası Rusiyaya daha da yaxınlaşmaq məcburiyyətində qaldı. Yəni Rusiya ABŞ-ın belə bir fəallığına seyrçı qalmaz. Çinin özü də ABŞ-ın həmin ölkələrdəki hərbi mövcudluğuna imkan verən deyil. Çinin Mərkəzi Asiya ölkələri ilə çox sıx ticari əlaqələri var. Hadisələrin həm də anti-ABŞ ovqatlı İran kimi bir ölkənin dövlət sərhədləri yaxınlığında baş verdiyini də nəzərə alsaq, Lukaşenkonun ehtimallarını daha da mümkünsüz saymaq olar. İran buna hər cür vasitə ilə mane olmağa çalışacaq. Lukaşenkonun narahatlığı anlaşılan olsa da, əsaslı deyil”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
