Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Ukrayna ilə münasibətlərə dair yazdığı geniş məqalə bəzi parametrlər baxımından xüsusi maraq doğurur. Yazıda qeyd edilən bəzi məqamlar tarixi Azərbaycan ərazilərində yaradılan Ermənistan üçün də ciddi xəbərdarlıq hesab edilə bilər. Belə ki, sözügedən məqalədə SSRİ dövründə Ermənistana verilmiş Azərbaycan torpaqlarının geri qaytarıla biləcəyinə dair açıq eyhamlar yer alır.
Məqaləsində Putin yazır: “SSRİ-nin yaradılması haqqında Bəyannamədə və Konstitusiyada respublikalara ittifaqdan sərbəst şəkildə çıxma hüququnun verilməsi ilə dövlətçiliyimizin əsasına “gec partlayan mina” qoyuldu. Sov.İKP-nin rəhbər rolu haqqında sığorta mexanizmi yoxa çıxan kimi ölkə daxildən dağıldı. “Suverenlik paradı” başlandı. 8 dekabr 1991-ci ildə MDB-nin yaradılması haqqında Belovejsk sazişi imzalandı. Elan olundu ki, SSRİ beynəlxalq hüququn subyekti və geopolitik reallıq kimi mövcudluğuna son qoyur”. Putin Leninin bolşevik hökumətinin addımlarını sərt tənqid edib: “Bolşeviklər rus xalqına sosial eksperimentlər üçün material kimi yanaşırdılar. Onlar dünya inqilabı xəyalı ilə yaşayırdılar. Bolşeviklərin fikrincə, ümumiyyətlə milli dövlətləri ləğv etmək lazım idi. Odur ki, özbaşına sərhədlər cızır, səxavətlə ərazi “hədiyyələri” paylayırdılar. Son nəticədə demək olar: Rusiya faktiki olaraq qarət edildi”. Putin məqaləsində SSRİ respublikaları arasında sərhədlərə də toxunub: “SSRİ-də respublikalar arasında sərhədlər dövlət sərhədləri kimi qəbul edilmirdi. Bu sərhədlər vahid dövlət çərçivəsində şərti xarakter daşıyırdı. Amma 1991-ci ildə bu ərazilər, əsasən orada yaşayan insanlar bir dəqiqənin içində xaricdə qaldılar, tarixi vətənlərindən qoparıldılar”. Putin əlavə edib ki, zamanla hər şey dəyişir: “Öz dövlətinizi yaratmaq istəyirsiniz? Buyurun! Amma hansı şərtlərlə? Burada Rusiyanın parlaq siyasi xadimlərindən sayılan, Sankt-Peterburqun ilk meri Sobçakın verdiyi bir qiyməti xatırlatmaq istərdim. Peşəkar hüquqşünas kimi o hesab edirdi ki, istənilən qərar legitim olmalıdır. 1992-ci ildə o deyirdi: “İttifaqın təsisçi-respublikaları 1922-ci ildə imzalanmış Müqaviləni ləğv etdikdən sonra SSRİ tərkibinə daxil olarkən malik olduqları sərhədlərinə qayıtmalıdırlar. Qalan digər ərazilər müzakirə və danışıqlar predmetidir. Başqa sözlə, nə ilə gəlmişdiniz, onunla da gedin”. Bu məntiqlə mübahisə etmək çətindir. Əlavə edim ki, bolşeviklərin özbaşına sərhəd çızmaları və manipulyasiyaları volyuntarist xarakter daşıyıb və adamların rəyini nəzərə almayıb”.
Putinin bu yanaşması fonunda xatırlatmaq lazım gəlir ki, Azərbaycan SSR-in ərazisi ilk vaxtlarda 97,3 min kvadratkilometr olub. Sonrakı proseslər nəticəsində Azərbaycan öz ərazisinin bir hissəsini, xüsusən Göyçə, Şərur-Dərələyəz, Zəngəzur istiqamətində xeyli ərazi itirib və 86,6 min kvadratkilometr əraziyə malik olub. Ümumiyyətlə, 20-ci illərin əvvəllərində Azərbaycan Xalq Сümhuriyyəti dövründə respublikanın təxminən 114 min kvadratkilometr ümumi ərazisi vardı. Onun 97,3 min kvadratkilometri mübahisəsiz, 16,6 min kvadratkilometr isə mübahisəli ərazilər hesab olunurdu. Ərazi məsələlərinin birtərəfli, daşnak-bolşevik sayağı “həlli” nəticəsində mübahisəli ərazilər Ermənistanın ixtiyarına keçdi. Beləliklə, həmin illərdə Azərbaycanın 29,8 min kvadratkilometr ərazisi itirildi. Məlumdur ki, 1922-ci il martın 12-də Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikası (ZSFSR) yaradıldı. Azərbaycan SSR ZSFSR tərkibinə daxil edildi və həmin addım əslində Azərbaycanın formal müstəqilliyinin də ləğvi demək idi. 1922-ci il dekabrın 30-da isə birinci Sovetlər qurultayı SSRİ-nin yaranması barədə qərar qəbul etdi. Azərbaycan SSR ZSFSR tərkibində SSRİ-yə daxil oldu və bununla da öz müstəqilliyini itirdi.
Xatırladaq ki, Azərbaycan torpaqlarının ermənilərə verilməsi prosesi də məhz ötən əsrin 20-ci illərindən başlayıb. Belə ki, 1920-ci il dekabrın 1-də Azərbaycanın Zəngəzur mahalının böyük hissəsi Moskva rəhbərliyinin qərarı ilə Ermənistana verilib. 1929-cu il 18 fevralda Naxçıvan Muxtar Respublikasına məxsus olan 657 kvadratkilometr ərazi — Qurdbulaq, Horadiz, Oğbun, Almalı, İtqıran, Sultanbəy, Qarsevən, Kilid və digər kəndlər, həmçinin Zəngilan rayonunun Nüvədi kəndi, Qazax rayonunun 4400 hektarlıq meşə sahəsi Ermənistana hədiyyə edilib. 1930-cu ildə Naxçıvanın Əldərə, Lehvaz, Astazur və digər yaşayış məntəqələri rəsmi İrəvanın tabeliyinə verilib və bu ərazilər üzrə Mehri rayonu yaradılıb. 1938-ci ildə də Naxçıvanın Sədərək və Kərki kəndlərinin bir hissəsi Ermənistana qatılıb. 1982-ci ildə Moskva rəhbərliyinin qərarı ilə Qazax rayonunun İncədərə yaylağı, Kəmərli, Aslanbəyli, Qayınaqlı kəndləri ərazilərinin bir hissəsi Ermənistana verilib. İndi Putinin yuxarıda qeyd edilən məqaləsində səslənən fikirlər göstərir ki, rusların Azərbaycandan alıb Ermənistana verdiyi ərazilər ölkəmizə geri qaytarıla bilər.
Nahid SALAYEV
