Azərbaycanda tarix-mədəniyyət abidələrinin bərpası prosesi başlansa da, təəssüf ki, bu sahəyə ayrılan vəsaitin hamısının bu sahəyə yönəldilmədiyi barədə illərdir ki, söz-söhbətlər, hətta faktlar mövcuddur.
Onu da vurğulayaq ki, abidələrin restavrasiyasına daha çox sabiq mədəniyyət naziri Əbülfəs Qarayevin dövründə vəsait ayrılıb və bu vəsaitin də hansı yollarla göyə sovurulduğu məlumdur. Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin keçmiş rəisi Zakir Sultanovun və onun ətrafındakıların cinayət əməlləri bu sahəyə ayrılan dövlət pullarının hara getdiyi haqda aydın təsəvvür yaradır.
Son günlər bir sıra mütəxəssislər, eləcə də millət vəkilləri bu sahəyə ayrılan, lakin ünvanına çatmayan vəsaitlərin taleyinin araşdırılmalı olduğunu təklif edirlər.
Milli Məclisin ötən iclaslarının birində səsləndirilən fikirlərə görə, abidələrin bərpasına ayrılan 600 min manat vəsait boşa gedib və bu ciddi araşdırılmalıdır. Millət vəkili Qənirə Paşayeva bildirib ki, 2020-2021-ci illərdə bu işə 40 milyon manat səviyyəsində ayrılan vəsaitin 77.3%-i yalnız bir abidəni əhatə edib. Onun sözlərinə görə, bu səbəbdən də bu xidmət tərəfindən abidələrin bərpası, konservasiyası işləri həyata keçirilmədiyi üçün yenidən sənədlərin hazırlanmasına ehtiyac var.
Fakt budur ki, keçmiş rəhbərliyin dönəmində “abidələrin bərpası” adı ilə Mədəniyyət Nazirliyi 15-20 milyon manat pul silib. Mütəxəssislər abidələrin bərpasına ayrılan pulların havaya sovrulduğunu deyirlər.
Abidələrin bərpasına ayrılan vəsait niyə havaya sovrulub və o vəsaitin xərclənməsinə nə üçün nəzarət edilməyib?
Mütəxəssislərin sözlərinə görə, uzun illərdir ki, abidələrin bərpasına ayrılan pulların silinməsi halları baş verib və nəticədə də abidələrimiz “yevroremont” edilib. Abidələrimizin çoxunda vəziyyətin bu cür olduğunu deyən ekspertlər hesab edir ki, bu sahədə ciddi audit həyata keçirilməlidir.
“Bərpa sahəsinə ayrılan vəsaitlərin necə və haraya xərclənməsini bu qurumun özündən başqa bilən yoxdur”
AMEA-nın A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun əməkdaşı, tanınmış ekspert Faiq İsmayılov “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, Azərbaycanda abidələrin bərpası sahəsində mütəxəssislərin çatışmaması ciddi fəsadlara səbəb olur: “Bu sahədə mütəxəssis qıtlığı korrupsiyaya yol açır və qeyri-ixtisas sahibləri bu istiqamətdə at oynadırlar. Ümumi götürdükdə, Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin xəttilə abidələrin bərpası əsasən “Azərbərpa” Layihə İnstitutu tərəfinən aparılır. Bərpa prosesinə isə Dövlət Xidməti nəzarət edir. İstər Dövlət Xidmətində, istərsə də “Azərbərpa”da ixtisaslı kadrların azlığı diqqət çəkir. Diqqət etsəniz görərsiz ki, bərpa sahəsi üzrə mütəxəssis hazırlayan nə ali məktəb, nə bir fakültə, kollec, nə də
bir peşə məktəbi var. Bu sahə üzrə kadrların hazırlığı ölkəmizdə həyata keçilirmir. Bu işi adətən memarlar və buna yaxın sahənin adamları icra edir. Onlar da bərpanı öz bildikləri kimi həyata keçirirlər. Əslində, Dövlət Xidməti ictimai təşkilatlarla işləməkdə maraqlı deyil. Onlar uzaq qaçırlar. Bərpa sahəsinə ayrılan vəsaitlərin necə və haraya xərclənməsini bu qurumun özündən başqa bilən yoxdur. Çünki abidələrin bərpa prosesinə nə dövlət təşkilatları, nə də ictimaiyyət tərəfindən nəzarət edilir. Bu sahəyə ictimai nəzarət yoxdur”.
F.İsmayılovun sözlərinə görə, Azərbaycanda nəinki azad olunmuş ərazilərimizdə, eləcə də başqa yerlərdə abidələrin əksəriyyəti çox bərbad vəziyyətdədir və dağılma təhlükəsi qarşısındadır. “Bunun qarışısının alınması ümumiyyətlə çox çətindir. Ona görə ki, o sahənin mütəxəssisləri olmalıdır və onlar həmin sahədə işləməlidir. “Azərbərpa”nın gördüyü işlər bahadır. O da baxır ki, hansı işi hansı qiymətə görürlər. Elə abidələr var ki, onun memarlıq həlli mürəkkəbdir. Bu abidələrin bərpası üçün layihələr verilən zaman təklif edilən materialların ekspertizası keçirilməlidir. Layihələrə ekspertiza sənədi əlavə edilməlidir. İndiyə qədər eşitməmişəm ki, hansısa bir abidə bərpa olunanda onun materialların ekspertizası aparılsın, labaratoriya sənədləri layihə - smetaya əlavə edilsin. Bütün bunlardan sonra fikirləşirlər ki, abidələrin bərpası bahalı bir işdir və bura ayrılan pulu silə bilərlər. Amma bütün hallarda bu üzə çıxır. Hər binanın özünün normativləri var. Əgər abidələrin bərpasına 40 milyon manat ayrılıbsa və onun 77.3%-i bir abidədə silinibsə bu bütövlükdə korrupsiya faktıdır. Həmin vəsait hesabına 50-yə yaxın abidəni ya konservasiya, ya bərpa edib yenidən həyata qaytara bilərdik”- deyə F.İsmayılov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
