Ölkənin maliyyə sektorunda hökumət tərəfindən atılmış addımlar nəticəsində nəzərəçarpacaq bir canlanmanın olması heç kimə sirr deyil. Xüsusən də ötən il atılan addımlar maliyyə sahəsində aktivliyin cari il ərzində də kifayət qədər yüksək olacağını deməyə əsas verir.
Xatırladaq ki, Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamlara əsasən, məhz ötən ildə maaşların aşağı həddi iki mərhələdə artırılaraq 130 manatdan 250 manata, pensiyaların aşağı həddi isə yenə də iki mərhələdə artırılaraq 116 manatdan 200 manata çatdırıldı. Əmək haqqı artımları dövlət sektorunda 1 milyon nəfəri, özəl sektorda isə 350 min nəfəri əhatə etdi və dövlətin illik xərclərini təxminən 2 milyard manat artırdı. Pensiya artımları isə 750 min nəfərə şamil edildi və dövlət büdcəsindən bu məqsədlə 450 milyon manat əlavə vəsait ayrıldı. Təqaüd və müavinətlərdə də artımlar oldu və ümumilikdə bu sosial paketlər 4,2 milyon insana aid edilərək 3,9 milyard manatlıq əlavə illik maliyyə vəsaitinin ayrılması ilə müşayiət olundu.
Təbii ki, bütün bu qeyd edilənlər dövriyyəyə daxil olan vəsaitin artmasına, bu da öz növbəsində maliyyə aktivliyinin yüksəlməsinə rəvac verir. Ölkədə əhali tərəfindən xərclənən vəsait həcminin və istehlak miqdarının artması da qeyd olunanların real təsdiqidir. Digər tərəfdən o da mühüm faktordur ki, məhz ötən il hökumətin yardımı ilə probemli kreditlərin miqdarının çözülməsi də maliyyə aktivlyinə, bankların fəaliyyətinin genişlənməsinə birbaşa təsir edir. Xatırladaq ki, dövlət başçısının imzaladığı “Fiziki şəxslərin problemli kreditlərinin həlli ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında” fərmana əsasən, xarici valyutada əsas məbləği 10 000 dollara qədər olan əsas kredit borclarının devalvasiya hesabına artmış hissəsi dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına ödənilib. Bu proses təxminən 900 min insanı əhatə edib. Onlardan 600 mininə kompensasiya verilib, 300 mininə isə illik cəmi 1%-lə 5 il müddətinə milli valyutada yeni kredit müqaviləsi bağlamaq təklif olunub. İl ərzində vətəndaşlara 645 milyon manat kompensasiya ödənilib, 123 min borcalanın 242 milyon manat məbləğində kreditləri güzəştli şərtlərlə restrukturizasiya edilib, 205 milyon manat faiz və dəbbə pulu silinib, 42 min borcalanın kreditləri tam bağlanıb. Məhz bütün bunlar banklara maliyyə sektorunda daha geniş fəaliyyət göstərmək imkanı qazandırıb. Lakin burada yenə problem yaranmış durumdan istifadə edən bankların istehlak kreditinə daha çox üstünlük verməsidir. Bankların fəaliyyəti ilə istehlak kreditlərinin miqdarı yenidən sürətlə artır. Son bir il ərzində ölkədə kredit qoyuluşları 16.1% artıb ki, bu da əsasən ev təsərrüfatlarına kreditlərin 21% artmasından irəli gəlib. Kredit portfelində ev təsərrüfatlarına kreditlərin payı artıq 50.4%-ə çatıb. Ekspertlər istehlak kreditlərində bu artımı təhlükəli hal sayır.
Belə vəziyyət həm bankların özləri, həm də iqtisadiyyat üçün ciddi təhdidlər yaradır. Halbuki, dövlət tərəfindən həyata keçirilən tədbirlərin əsas hissəsi ona yönəlib ki, banklar daha çox real sektorla işləsinlər. Yəni banklar sahibkarlara vəsait versinlər, daha çox qeyri-neft sektoruna investisiya yatırsınlar. Amma reallıq budur ki, banklar sahibkarlıq subyektlərinə müəyyən qədər vəsait versələr də, daha çox yüksək faizlə kredit verməkdə maraqlıdırlar. Bunun üçün ən yaxşı bazar sırf istehlak kreditləridir. Elə bundan irəli gəlir ki, son dövrlər istehlak kreditlərinin həcmi ümumi iqtisadiyyata qoyulan kreditlərin həcmi içərisində 50 faizi ötüb. Yəni banklar daha çox vəsait əldə etmək üçün istehlak kreditləşməsinə yönəlirlər. Ekspertlər bildirir ki, bankların yenidən istehlak kreditlərinə maraq göstərməsi ciddi təhdidlər yaradır. İlk növbədə ona görə ki, bu, real sektorun kreditlərə olan tələbinin ödənilməsinə imkan vermir. Digər tərəfdən, istehlak kreditləri problemli kreditlərin artımının əsas mənbəyi sayılır. Ona görə də istehlak kreditlərinin həcminin artması risqlidir. Bu zaman banklar həm də xarici şoklara reaksiya verə bilmir, əhalinin gəlirlərinin strukturunda dəyişiklik baş verdiyi halda problemli kreditlərin həcminin artması müşahidə olunur. Hesab olunur ki, müvafiq qanunvericilik olmadan banklar istahlak kreditlərinin verilişini davam etdirəcək. Söhbət “İstehlak kreditləri haqqında” qanundan gedir. Ekspertlərə görə, "İstehlak kreditləri haqqında" qanunun hazırlanması tamam başqa vəziyyət yarada bilər. Burada da elə qaydalar olmalıdır ki, verilən kreditlər istehlaka deyil, daha çox istehsala yönəldilsin. Digər tərəfdən real vəziyyət həm də onu göstərir ki, bu gün ölkədə maliyyə müştərisi və ya maliyyə xidmətlərinin istehlakçısının hüquqları tam qorunmur. Mövcud qanunlar daha çox bank və kredit təşkilatlarının mənafeyini müdafiə edir. Belə ki, Azərbaycanda istehlakçı hüquqlarını qoruyan qanun, eləcə də Mülki Məcəllə var, amma onlar daha çox ümumidir. Ekspertlər hesab edir ki, sırf ixtisaslaşmış istehlak kreditləri haqqında qanun olmalıdır ki, bankların öhdəlikləri, vətəndaşların hüquqları burada çox açıq şəkildə göstərilsin. Belə vəziyyət bank sektorunun özünü də təhlükəli durumdan xilas edə bilər.
Ramil QULİYEV
