Dünyanın geosiyasi gündəmində baş verənlər qlobal iqtisadiyyata da ciddi təsir edərək burada yeni böhran təhlükəsi yaradıb. Artıq əksər ekspertlər yaxın tezlikdə belə bir böhranın baş verəcəyinin qaçılmaz olduğunu bildirir. Vurğulanır ki, qlobal maliyyə böhranından 10 ildən çox bir vaxt keçib və artıq yeni böhran yaxınlaşır. Dünya Bankının analitiklərinin fikrincə, növbəti böhran əvvəlkilərin hamısından ağır olacaq.
Geosiyasi səbəblərlə yanaşı, Dünya Bankı əsas problemi dünyada həm özəl, həm də dövlət sektorlarında sürətlə böyüyən borc yükündə görür. Dünya üzrə borc artıq 246 trilyon dollara çatıb. Qlobal ümumi daxili məhsulu (ÜDM) üç qat üstələyən bu mütləq rekord planetdəki bütün məhsul və xidmətlərin dəyərinə bərabərdir. Lakin Dünya Bankı vurğulayır ki, son 10 ildə yeni borcların əsas istehsalçısı Çin olub. 2010-cu ildən bəri, Çinin ödənilməmiş öhdəliklərinin ÜDM-ə nisbəti demək olar ki, dörddə üç – yəni 255 faizə qədər artıb və ümumi borclar 20 trilyon dolları ötüb. Beləliklə, Dünya Bankı mütəxəssislərinin fikrincə, yeni qlobal böhran məhz Çində yaranacaq.
Bu böhran əvvəlkilərdən daha böyük və ağır olacaq. Qeyd olunur ki, Çinin korporativ borcu dünyada ən böyükdür. 2008-ci ildə maliyyə tənəzzülü baş verəndə, Pekin kreditləşməni genişləndirib. 2016-cı ildə ÜDM-in təqribən 160 faizi korporativ borcun və 230 faizi isə ümumi borcun səviyyəsinə çatıb. Strateji “Made in China 2025” proqramının icrası çərçivəsində son illərdə Pekin ən yeni texnologiyalara çıxış əldə etmək üçün Qərb şirkətlərini kütləvi şəkildə almağa başlayıb. Bunun üçün isə çinli iş adamları fəal şəkildə borc götürürlər. Beynəlxalq Hesablaşmalar Bankının məlumatına görə, nəticədə, yalnız keçən il ərzində Çinin korporativ borcu 3,8 faiz bəndi artıb. Müqayisə üçün bildirək ki, dövlət borcu 0,8 faiz bəndi, ev təsərrüfatlarının borcu isə 0,9 faiz bəndi artıb.
Kölgə bankçılığı da Çin şirkətlərinə kredit almağa kömək edir, lakin bu sektor narahatlıq doğuran ölçülərə qədər böyüyüb. Bir çox müştərilər artıq kreditlərlə yükləniblər və qaydalara uyğun olaraq onlar yeni kreditlər ala bilməzlər. Buna görə də Çin bankları pulu onlarla iş adamları arasında vasitəçi rolunu oynayan maliyyə brokerlərinə və sələmçilərə verirlər. Təxminən 2012-ci ildən bəri, məhz bu kölgə kreditorları kredit verilməsi və aktivlərin idarə edilməsi xidmətlərinin həcmi və tempi baxımından ənənəvi maliyyə qurumlarını stabil olaraq geridə qoyublar. Bu mexanizmlər sərmayədarlara yüksək gəlir təklif etməyə imkan verir, lakin eyni zamanda böyük risqlərlə müşayiət olunur. Kölgə bankçılığı sayəsində Çin şirkətlərinin borc yükü artmaqda davam edir. Hazırda Çində bu sektorun həcmi təxminən 7 trilyon dollara çatır. Beynəlxalq Valyuta Fondu isə artıq xəbərdarlıq edib: bu vəziyyət ölkə iqtisadiyyatını dağıda və Asiyada 1997-ci il tənəzzülünə oxşar yeni böhranı başlada bilər.
Dünya Bankının analitiklərinin fikrincə isə belə vəziyyətdə tezliklə dünya yeni bir qlobal maliyyə böhranı ilə üzləşəcək. Bundan ən optimal həll yolu, vəziyyəti indiki kimi qorumaqdır, lakin bunun üçün Amerika Birləşmiş Ştatları onlar tərəfindən başladılan ticarət müharibəsinə son qoymalıdır. Amma bu istiqamətdə də vəziyyət gərginləşir. Təbii ki, baş verənlər digər ölkələrə, o cümlədən Azərbaycana da təsirsiz ötüşməyəcək. Məsələn baş verənlər dünya enerji bazarında qiymətlərə təsirini göstərəcək. Dünya Bankının analitikləri də bildirir ki, 2020-ci ildə qlobal mühitdəki qeyri-müəyyənliklər şəraitində neftin dünya bazarında qiymətinin dinamikası Azərbaycanın xarici balansına təsir göstərən əsas amillərdən olacaq. Ümumiyyətlə, qlobal əmtəə bazarlarında qiymətlərin fərqli dinamikaya malik olacağı proqnozlaşdırılır. Beynəlxalq Valyuta Fondunun son proqnozlarına əsasən, 2020-ci ildə neftin qiyməti 57,9 dollar təşkil edəcək ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə aşağıdır. Neft məhsullarına tələbdə azalma gözləntiləri onu deməyə imkan verir ki, orta və uzunmüddətli dövrdə neftin qiymətinin pik illərində müşahidə olunan səviyyəyə yüksəlməsi ehtimalı yüksək deyil. Bununla belə bəzi neft ixracatçılarına qarşı sanksiyalar və “OPEC plus” tərəfindən hasilatın tənzimlənməsi siyasəti neft qiymətlərinə növbəti ildə də artırıcı təsir edəcək.
Dünya Bankının proqnozlarına görə, 2020-ci ildə qiymətlərin metal üzrə 5,6 faiz, kənd təsərrüfatı məhsulları üzrə isə 0,6 faiz artacağı gözlənilir. Ümumdünya Ticarət Təşkilatının proqnozuna görə, 2020-ci ildə qlobal ticarətin artım tempi 2,7 faiz təşkil edəcək ki, bu da daha öncəki proqnoz göstəricidən 0,3 faiz bəndi azdır. Baza ssenari üzrə proqnozlar Azərbaycanda xarici və daxili balans üzrə əldə edilmiş müsbət meyillərin qorunacağını göstərir. 2020-ci ildə qlobal mühitdəki qeyri-müəyyənliklər şəraitində neftin dünya bazarında qiymətinin dinamikası, ticarət tərəfdaşlarında gedən proseslər, idxaldan asılılığın azaldılması və ixrac potensialının artması Azərbaycanın xarici balansına təsir göstərən əsas amillər olacaq. Neftin müxtəlif qiymət ssenarisi üzrə aparılmış simulyasiyalar 2020-ci ildə neftin dövlət büdcəsində nəzərdə tutulan qiymətinin reallaşması halında cari əməliyyatlar hesabının profisitli olacağını göstərir. Əvvəlki illərdə olduğu kimi, növbəti ildə də cari əməliyyatlar balansının profisiti əsasən xarici ticarət balansı hesabına formalaşacaq. Qeyri-neft ticarət balansı ilə yanaşı, xidmət və ilkin gəlirlər balansında da müsbət meyillərin qalacağı proqnozlaşdırılır. Elə bütün bunlar yeni böhranın Azərbaycana təsirinin minimal həddə olacağıni da deməyə əsas verir.
Ramil QULİYEV
