Dünya iqtisadiyyatında bu gün əsas müzakirə mövzularından biri də beynəlxalq ticarətdə hələ əsas valyuta statusunu qoruyub saxlayan dolların növbəti il üçün kursunun necə olacağıdır. Məsələ burasındadır ki, Tramp hökuməti dolların ucuzlaşması üçün fəaliyyətini genişləndirir. ABŞ hökuməti istəyinə nail olsa, onda dolların gələn il ərzində əhəmiyyətli dərəcədə məzənnə itkisinə məruz qalması qaçılmaz sayılır.
Təbii ki, bu proses Azərbaycana da mütləq mənada öz təsirini göstərəcək. Ümumiyyətlə, gələn il ərzində manatın güclənməsi istiqamətində təzyiqlərin xeyli artması gözlənilir. Gələn ildən etibarən Azərbaycan qazının Avropa bazarlarına çıxması, qeyri-neft üzrə ixracın artması, turizm, yükdaşımalar kimi sahələrin ölkəyə külli miqdarda valyuta gətirməsi də manatın mövqeyini gücləndirən faktorlar sayılır. Amma təbii ki, ABŞ-ın dollar siyasəti də prosesə birmənalı şəkildə təsir edir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, əslində bir çox nüfuzlu maliyyə təsisatlarının ekspertləri də 2020-ci ildə ABŞ dollarının məzənnəsinin azalacağı qənaətindədir. Ekspertlərin ümumi proqnozuna əsasən, gələn il ərzində avronun məzənnəsi hazırkı 1,1 dollardan 1,16 dollaradək artacaq. Proqnoza görə, 2019-cu ildə qlobal resessiya gözləntiləri hakim olduğu üçün dollar və dollar aktivləri daha çox satın alınsa da, hazırda dünya iqtisadiyyatındakı vəziyyətə dair narahatlıq səngidiyi, ABŞ Federal Ehtiyatlar Sistemi (FES) faiz dərəcələrini dəyişmək fikrində olmadığı üçün sərmayəçilər daha risqli yatırımlara yönəlir, dolların məzənnəsi də azalır. Belə ki, gələn ilin sonunda avronun dollara qarşı məzənnəsi “Goldman Sachs” bankına görə 1,15, “Deutsche Bank”a görə 1,2 olacaq. “Bank of America”nın ekspertləri isə ABŞ-Çin ticarət qarşıdurmasının mühüm təsiri olacağını, yazda isə sərmayədarların diqqətini ABŞ-dakı qarşıdan gələn və adətən iqtisadiyyat üçün daha çox mənfi rol oynayan prezident seçkilərinin çəkəcəyini bildiriblər. “Bank of New York Mellon”, “Citigroup”, həmçinin “BlackRock” investisiya şirkətinin analitiklərinin proqnozları da dolların ucuzlaşacağını göstərir. Eyni zamanda, “JPMorgan Chase” investisiya bankının ekspertləri qeyd edirlər ki, 2020-ci ildə qlobal iqtisadiyyat ABŞ artımının yavaşlaması səbəbindən çətinliklərlə üzləşə bilər. Bu təşkilatın analitikləri 2020-ci ildə dolların 1,14 səviyyəsinə qədər azalacağını proqnozlaşdırırlar. Həmçinin “Saxo Bank”ın dollar proqnozlarına görə, Asiya ölkələri dollardan imtina edərək öz rezerv valyutalarını buraxacaq. Dollardan silah kimi istifadə olunmasının qarşısını almaq, ticarət müharibələri təhlükəsindən yayınmaq üçün Asiya İnvestisiya İnfrastukturları Bankı yeni valyuta - Asian Drawing Right (ADR) valyutasını dövriyyə buraxacaq. Bu valyutanın 1 vahidi 2 dollara bərabər olacaq. Dollarlaşmadan imtina ABŞ valyutasının bir neçə ayda 20% dəyər itirməsi ilə nəticələnəcək.
Digər tərəfdən, bir çox ölkələr artıq ticarətin milli valyutalar üzərindən həyata keçirilməsi istiqamətində çoxsaylı sazişlər imzalayıb. “Rusiya, Türkiyə, Çin və İran bu istiqamətdə artıq müvafiq addımlar atır. Venesuelada bank əməliyyatlarında dollar istifadə edilmir. Hətta Türkiyə, Rusiya və İran milli pul vahidləri ilə ticarət aparılması məsələsində razılığa gəliblər. Eləcə də Rusiya və Avropa İttifaqı maliyyə əməliyyatlarının rubl və avro ilə aparılması ilə bağlı işçi qrup yaradıb. Rusiya baş nazirinin müavini Anton Siluanov bildirib ki, Moskva bu növ əməkdaşlığın baş tutmasında maraqlıdır. Bir çox böyük Rusiya şirkəti xaricdə dollardan istifadə etmədən iş görməyin yollarını arayır. Dünyanın karat baxımından ən böyük almaz istehsalçısı Rusiyanın "Alrosa" şirkəti çinli müştərləri ilə yuan, hindistanlı müştərləri ilə isə dollar olmayan fərqli vlayuta üzərindən razılıq əldə etdiyini bildirib. "Surqutnefteqaz" enerji şirkəti, "Rusaqro" kənd təsərrüfatı şirkəti və "Norilsk Nikel" mədənçisi də bənzər tranzaksiyalar üzərində işləyir. İraq da artıq bir sıra qarşılıqlı ticarət əməliyyatlarında dollardan imtina edir. Bütün bunlar isə dollara təsirsiz ötüşmür.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, ABŞ-ın özündə də baş verənlər prosesdə mühüm rol oynayır. Xüsusən də artan xarici borc prosesə öz təsirini göstərir. Qeyd edək ki, Birləşmiş Ştatların dövlət borcu Donald Trampın prezidentliyi dövründə, yəni 20 yanvar 2017-ci il tarixindən bugünə qədər 2 trilyon dollardan çox artıb. Donald Trampın dövründə keçirilən və ABŞ dövlət büdcəsinə 1,5 trilyon dollara başa gələn vergi islahatları, həmçinin müdafiə xərclərinin artması nəticəsində dövlət borcu görünməmiş sürətlə artır. Eyni zamanda, hökumətin xərclərinə nəzarət olunmaması fonunda dövlət borcunun sürətli artım tendensiyası da davam edir. Artıq bu borc 23 trilyon dollara çatır. ABŞ-da baş verənlər fonunda bazarın əksər iştirakçıları dollar üzrə satış mövqeyindədir. Onların fikrincə, dollarda sürətli məzənnə enişi yaşana bilər. Həmçinin, ABŞ-ın bəzi ölkələrə qarşı iqtisadi savaşı da duruma təsir edir. Məsələn, Çin, Rusiya kimi ölkələr ABŞ-dan aldıqları qiymətli kağızları satır. Bu ölkələrin və digərlərinin istiqraz satışından əldə etdiyi dollar kütləsini satışa çıxaracağı və bu yolla Amerika valyutasının məzənnəsini zəiflədəcəyi gözlənir. Bir sıra ərəb ölkələri də ABŞ qiymətli kağızlarından xilas olmağa çalışır.
Qeyd edilənlər fonunda qarşıdakı dövr ərzində manatın dollar qarşısında artıq müəyyən qədər dəyər qazanması qaçılmaz sayılır. Düzdür, bunu şərtləndirən səbəb təkcə ABŞ-da baş verənlər deyil. Azərbaycanda idxalın getdikcə azalması, ixracın artması da dolların mövqeyini zəiflədir. Bu gedişlə dollara tələbin, sifarişin daha da azalacağı gözlənir. Bu da, təbii ki, manatın məzənnəsinin möhkəmlənməsinə təsir göstərir. Eyni zamanda, ölkəyə daxil olan dollar kütləsinin sürətli artımı da prosesə təsir edir. Məhz bu durumda gələn il ərzində manatın güclənməsi istiqamətində təzyiqlərin xeyli artacağı gözlənir.
Ramil QULİYEV
