Son illər ölkəyə daha çox valyuta gətirən kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalına geniş meydan açılıb. Bu sahədə yaradılan əlverişli şərait, iqtisadi potensialdan səmərəli istifadə, ixracyönümlü məhsul istehsalının təşviqi üçün həyata keçirilmiş tədbirlər də, öz növbəsində, ənənəvi kənd təsərrüfatı sahələrinin inkişafında mühüm nəticələr əldə etməyə imkan yaradır.
Prezident İlham Əliyev pambıqçılıq mövsümünün yekunları və 2020-ci ildə görüləcək tədbirlərlə bağlı keçirilən müşavirədə bildirdi ki, 2019-cu ilin doqquz ayında pambıqçılıq Azərbaycana 111 milyon dollar gəlir gətirib: “111 milyon dollar dəyərində məhsul, o cümlədən, 87 milyon dollarlıq mahlıc, 22,5 milyon dollarlıq pambıq ipliyi və 2 milyon dollarlıq pambıq yağı ixrac edilib. Eyni zamanda, pambıqçılıq sənayesinin tullantılarından heyvan yemi kimi də istifadə olunur. Pambıq yığımı, demək olar ki, başa çatıb. Bu il rekord göstərici əldə olunub, 294 min ton pambıq yığılıb və hər hektardan məhsuldarlıq orta hesabla 29,4 sentner təşkil edib. Bu, doğrudan da çox böyük göstəricidir və onu göstərir ki, son illər ərzində pambıqçılıqda inkişafla bağlı atılmış bütün addımlar öz səmərəsini verməkdədir. Bu bir daha onu göstərir ki, dövlət dəstəyi olmadan pambıqçılıq inkişaf edə bilməz”.
Statistikaya nəzər salsaq görərik ki, sovet dönəmində Azərbaycanda 200 min hektarda pambıq əkilib. Birinci mərhələdə 300 min tona yaxın məhsul götürülüb. Yəni məhsuldarlıq orta hesabla 15 sentner səviyyəsində idi. Ancaq 1980-ci illərin əvvəllərində həm məhsuldarlıq artaraq 30 sentnerə yaxınlaşıb, hətta bir neçə ildə 30 sentnerdən də üstün idi və pambıq tədarükü sabit surətdə təqribən 800 min ton səviyyəsində olub. 1981-ci ildə isə bu rəqəm 1 milyon tona qalxıb. Sonrakı dövrdə pambıqçılıqda məhsuldarlıq aşağı düşdü.
Sön illər dövlətin pambıqçılığın inkişafına marağı artıb. Bunun nəticəsidir ki, son 4 ildə məhsuldarlıq 35 min tondan 294 min tona yüksəlib. “Pambıqçılığın inkişafına dair 2017-2022-ci illər üçün Dövlət Proqramı”nda xam pambıq istehsalının 500 min tona çatdırılması qarşıya məqsəd qoyulub.
Bütün bu deyilənlərin fonunda, 300 min tona yaxın pambıqdan 111 milyon dollar gəlir əldə edilibsə, pambıq istehsalı 1 milyon tona çatdırılsa, o zaman bundan nə qədər gəlir əldə olunacaq?
“...2 milyard manatlıq idxalın qabağını ala bilsək...”
Məsələyə münasibət bildirən kənd təsərrüfatı məsələləri üzrə ekspert Nicat Nəsirlinin fikrincə, pambıqçılığın inkişafı ilə bağlı kompleks işlər görülsə, o zaman bundan əldə olunan gəlirlərin həcmi qat-qat böyük olacaq: “Bir məqamı qeyd edim ki, pambıq əkini sahələrini əvvəlki kimi genişləndirə bilmərik. Bunun bir sıra obyektiv və subyektiv səbəbləri var. Başlıca səbəbi onunla bağlıdır ki, pambıq əkini üçün çox yararlı olan torpaqlarımızın bir qismi işğal altındadır. O üzdən, hazırda pambıq əkini 14-15 rayonda aparılır. Bunlar əsasən Aran rayonlarıdır. Aran rayonlarında da torpaqların meliorativ vəziyyəti, strukturu ötən illər ərzində kifayət qədər pisləşib. Ümumi torpaq fondumuzun hardasa 47 faizi şoranlaşıb və digər proseslərə məruz qalıb. Ona görə də birdən-birə pambıq istehsalını o səviyyəyə qaldırmaq çətindir. Həm də ona görə ki, pambıq texniki bitkidir. Burada ilkin və dərin emal sənayesi tələb olunur. Biz hələ ki, emal sənayesini şaxələndirə bilməmişik. Pambığı yalnız xammal şəklində sata bilirik. Hesab edirəm ki, biz mövcud potensialımızı düzgün dəyərləndirə bilsək, pambıqçılıqdan böyük həcmdə gəlir əldə edə bilərik. Bu gün elə innovasiyalar var ki, onları pambıq istehsalına tətbiq edib məhsuldarlığı artırıb daha çox gəlir əldə etmək mümkündür. Yəni əkin sahələrini artırmaqla yox, digər vasitələrlə daha çox gəlir əldə etmək olar. Buna necə nail olmaq olar? Ən başlıcası, heç şübhəsiz, burada emal zənciri olmalıdır. Biz hazırda pambığı xammal şəklində satdığımız halda 111 milyon dollar qazanmışıq. Bundan əldə etdiyimiz gəliri verib hazır trikotaj məhsulları alırıq. Ona görə də ölkədə çox güclü emal sənayesi qurulmalıdır. Özü də pambıq emalı bir istiqamət üzrə yox, bir neçə istiqamət üzrə olmalıdır. Çünki pambıqdan bir neçə cür məhsul alınır. Belə ki, mahlıc, iplik və digər trikotaj məhsulları alınır. Sovet dönəmində pambıqçılıqda əldə olunan uğurun kökündə emal sənayesinin mükəmməl qurulması dayanırdı. Pambıqçılıqda rentabelliyi artırmaq üçün hökmən milli toxumçuluq sistemi yaratmalıyıq. Bu gün biz toxum məsələsində birmənalı olaraq xaricdən asılıyıq. Məsələn, 100 min hektarda pambıq əkmək üçün biz 11 milyon dollardan artıq toxuma pul veririk. Hansı ki, həmin toxumlar bizim region üçün o qədər də xarakterik deyil, gec yetişir. Ona görə də yerli xüsusiyyətlərə uyğun toxum sortları yaradılmalıdır. Tezyetişən sortlar yaradılmalıdır”.
N.Nəsirlinin fikrincə, dünyada harada pambıqçılıq inkişaf edirsə, orada yan sahələr də inkişaf edir: “Məsələn, pambıqçılığın inkişafı heyvandarlığa da müsbət təsir edir. Pambığın müəyyən tullantıları olur. Adicə pambıq əkilən sahənin özü heyvandarlıq üçün bir yem mənbəyidir. Pambıq emal ediləndən sonra çiyid əldə olunur. Çiyidin tullantıları heyvandarlıq üçün qiymətli yem mənbəyidir. Biz hələ buna nail ola bilməmişik. Hesab edirəm bu çox vacibdir. Digər tərəfdən, pambıq olan yerlərdə arıçılıq çox geniş inkişaf edir. Pambıqdan alınan bal dünyada satılan ən bahalı ballar sırasındadır. Pambıqçılıq həm də təkrar əkinçiliyə, torpaqların münbitləşməsinə təkan verir. Başqa bir tərəfdən, pambıq çöpləri mebel sənayesi üçün vazkeçilməz xammal mənbəyidir. Hələ də bizdə mebel sənayesi xammalı kənardan gətirir. Hesab edirəm ki, pambıqçılığa kompleks yanaşma olsa, innovasiyalardan istifadə edilsə, əldə etdiyimiz gəlir indikindən qat-qat böyük olacaq. Ümumdaxili məhsul dövriyyəsinin 5 milyard manatı kənd təsərrüfatının payına düşür. Həmin gəlirin də tən yarısı ilə biz trikotaj və tekstil məhsulları alırıq. Pambıqçılığı inkişaf etdirməklə, ən azından, bunun qarşısını alarıq. Yəni, ən azı, 2 milyard manatlıq idxalın qabağını ala bilsək, bunun özü böyük şeydir. Üstəlik, pambıqçılıqla bağlı sənaye sistemi qurulsa, çoxsaylı insan işlə təmin ediləcək”.
Vidadi ORDAHALLI
