Banklar real sektora verməyə pul tapmır

Tarix: 12.08.2014 / 01:33
Bölmə: İqtisadiyyat

Məlum olduğu kimi, ölkə banklarının real sektora daha az həcmdə kredit ayırması rəsmi dairələr tərəfindən də narazılıqla qarşılanır. Hazırda mövcud vəziyyət göstərir ki, banklar yenə real sektora böyük həcmdə kredit ayırmaq gücündə deyil. Buna əsas səbəb onların bunun üçün yetərli maliyyə vəsaitinin olmamasıdır. Əvvəla, banklar hələ də xaricdən kredit cəlbində problem yaşayır.
Düzdür, ölkədə fəaliyyət göstərən bankların xarici öhdəlikləri artıb. İlin ilk yarısında bu rəqəm 4 milyard 464.1 milyon manat təşkil edib. Bu ilin may ayında xarici öhdəliklər 4 milyard 416.3 manat olub. İlin əvvəlində isə bu rəqəm 4 milyard 169.7 milyon manat təşkil edib. Xaricdən alınan kreditlər artsa da, bu, əsasən istehlak kreditlərinin verilməsinə yönəlib.
Vəziyyəti şərh edən iqtisadçı-ekspert Samir Əliyev bunu normal hal kimi dəyərləndirir: "Orada narahatlıq əsasən bankların kredit reytinqinin aşağı olmasıdır. Bu səbəbdən onların cəlb etdiyi kreditlərin faizləri yüksək olur. Beynəlxalq bazarda belə kreditlər 4 faizdirsə, yerli kommersiya bankları onu 7-10 faizlə əldə edir. Banklar üzərlərində işləməli, reytinq almalıdır. Məsələn, A reytinqində bank yoxdur". O ki qaldı son zamanlar bankların kredit verilişini azaltmasına, Mərkəzi Bankın ilin əvvəlindən atdığı addımların sektora təsirlərinə S.Əliyev kredit verilişinin artdığını deyir: "Sadəcə, artımın tempi əvvəlki illərlə müqayisədə azalıb. Mərkəzi Bankın ilin əvvəlində kreditlərin alınması şərtlərini ağırlaşdırması, uçot stavkasını endirməsi, hələ ki, effekt verməyib. Bunun səbəbi də bankların hələ real sektora üz tutmağa hazır olmamasıdır. Banklarda pullarını geri ala biləcəklərinə dair əminlik yoxdur. Bunun da kökündə resursların qıtlığı dayanır. Bankların əlindəki resurslar real sektor üçün azlıq edir. Məhdud resursu real sektora ayırması və geri ala bilməməsi isə onları çökdürə bilər". Ekspertin sözlərinə görə, istehlak kreditləri üzrə faizlərin 1-2 faiz ətrafında enməsi gözlənsə də, real sektora yönəldilən kreditlərdə dəyişiklik gözlənmir.
Hesab olunur ki, bankların real sektora pul verməsi üçün onların maliyyə ehtiyatları inzibati resurslar hesabına artırıla bilər. Məsələn, valyuta ehtiyatlarının bir hissəsi banklara ayrıla bilər. Xatırladaq ki, Azərbaycan böyük miqdarda strateji valyuta ehtiyatları formalaşdıra bilib. Həmin strateji valyuta ehtiyatlarının miqdarı illər üzrə artır ki, bu da ölkəyə maliyyə sahəsində daha asan şəkildə manevrlər etməyə imkan verir. Dövlət Neft Fondunun vəsaitləri və Mərkəzi Bankdakı rəsmi valyuta ehtiyatları birgə hesablandıqda Azərbaycanın 53 milyard dollar strateji valyuta ehtiyatları olduğu məlum olur.
İlin sonuna kimi bu məbləğin daha böyük hədlə ifadə olunması gözlənir. Bu fonda isə yenidən aktuallaşan məsələlərdən biri də valyuta ehtiyatlarının bir hissəsinin banklara aşağı faizlə kredit şəklində verilməsidir. Ölkənin strateji valyuta ehtiyatlarından banklara müəyyən həcmdə kredit ayrılsa, bu, hansısa bahala kreditin axtarılıb tapılmasına ehtiyacı aradan qaldırar. Eyni zamanda, bu hal kreditlərin də ucuzlaşmasına yol açar. Azərbaycanın valyuta ehtiyatlarının bir qisminin ölkəyə gətirilməsinin məqsədəuyğun olduğunu bildirən ekspertlər xatırladır ki, Dövlət Neft Fondunun idarə etdiyi valyuta ehtiyatlarının gəlirlilik səviyyəsi olduqca aşağıdır. Bu, təxminən 1% intervalındadır və olduqca aşağı rəqəmdir. Neft Fondunun valyuta ehtiyatları xaricdə 1%-lə idarə edildiyi halda, ölkədəki sahibkarlar 25%-lə kredit götürmək məcburiyyətində qalır. Ona görə məqsədəuyğundur ki, valyuta ehtiyatlarının bir qismi ölkəyə gətirilərək kommersiya banklarına yerləşdirilsin. Bu da nəticə etibarı ilə kredit faizlərinin kifayət qədər aşağı düşməsinə şərait yaradacaq. Eyni zamanda, banklar real sektora daha böyük miqdarda pul ayıra bilər.
Hazırda isə yenə istehlak kreditləri üstünlük təşkil edir. Praktik olaraq, Azərbaycanda istehlak kreditlərinin ümumi bank kreditində payının 40 faiz olduğunu nəzərə alsaq, bu o anlama gəlir ki, ölkədə verilən hər 100 manat kreditdən 40 manatı istehlak kreditləşməsinə yönəldilir. Təəssüf ki, real sektora yönəldilən ümumi kreditin həcmi kredit portfelinin cəmi 10 faizini təşkil edir. Aqrar sektorda isə bu göstərici daha az, cəmi 4 faizdir. Bunun belə olmasının əsas səbəbi ondan ibarətdir ki, real sektora yönəldilən kreditdən fərqli olaraq, istehlak kreditləşməsi daha gəlirli hesab edilir. Real sektora yönəldilən kreditin faiz dərəcəsi istehlak kreditinə yönəldiləndən aşağıdır. Bu o deməkdir ki, kommersiya bankları real sektoru maliyyələşdirən zaman daha aşağı faizlərlə kredit verməli olur. Həmçinin, real sektora yönəldilən kreditlərin həcmi adətən böyük olur. Böyük olduğundan, onun geri qaytarılması məsələsində də müəyyən risqlər olur. Kommersiya bankları istehlak kreditində risqin az olduğunu düşünür. Eyni zamanda, girov məsələsi də bankları real sektora daha çox diqqət ayırmaqdan çəkindirir. Banklar sahibkarın regionlarda yerləşən əmlakını girov kimi qəbul etmir. Bakıda da qəbul edilən girov adətən bazar qiymətindən aşağı qiymətləndirilir. Mövcud qanunvericilik də bunu müəyyənləşdirməyib. Bütün bunlar kommersiya banklarını real sektoru maliyyələşdirməkdən yayındırır. Bu fonda isə banklara aşağı faizlə dövlət tərəfindən kredit verilsə, vəziyyət dəyişə bilər. Eyni zamanda, birmənalı şəkildə müəyyən stimullaşdırıcı tədbirlərin həyata keçirilməsinə ehtiyac var. Mərkəzi Bank hər bir verilən kreditlər üzrə bütövlükdə əmsalların fərqləndirilməsi, o cümlədən, vəsaitlər üzrə real sektora tətbiq edilən əmsalların daha yüksək həddə müəyyənləşdirilməsi yolu ilə özəl bankları prosesə stimullaşdıra bilər. Bu zaman kommersiya bankları real sektora kredit verirsə, Mərkəzi Bank özəl bank vəsaitlərinin daha az vəsaitinin özündə qalmasını tələb edə bilər. Vergi güzəştlərinin tətbiqi də vacibdir. Bu da real sektora daha böyük həcmdə kredit ayrılması deməkdir.