Bu gün hökumətin diqqət mərkəzində yer alan əsas məqamlardan biri də bank sektorunun sağlamlaşdırılması, sözügedən maliyyə qurumlarının ölkə iqtisadiyyatında rolunun yüksəldilməsidir. Amma görünən odur ki, əksər banklar onlara göstərilən diqqəti hələ də lazımınca dəyərləndirə bilmir.
Elə bundan irəli gəlir ki, bank sektorunda bu gün istehlakçılara kreditlər hələ də yüksək faizlərlə təqdim olunur. Belə durumda vətəndaşların bank sektorundan yararlanmaq imkanları bir qədər də azalmış olur. Halbuki, yüksək faizlərlə kredit təklifi bankların özünə də ciddi zərərdir. Əvvəla, bu onların kreditlər vasitəsilə gəlirlərinin azalmasına rəvac verir. Digər tərəfdən, bu hal banklarda problemli kreditlərin miqdarını artırır.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, ölkədə ödəmə vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi həcmi 2017-ci il iyunun 1-nə 1 milyard 740 milyon manat təşkil edib. Bu, əvvəlki ayla müqayisədə 145,8 milyon manat və yaxud 9,15% çoxdur. Son bir ildə isə vaxtı keçmiş kreditlər 225,6 milyon manat və yaxud 14,9% artıb. Qeyd edək ki, bu il iyunun 1-nə problemli kreditlər ümumi kredit portfelinin 11,76%-ni təşkil edib. Bu nisbət əvvəlki ayda 10,32%, 2016-ci ilin analoji dövründə isə 8,32% olub. Beləliklə, səslənən fikirlərdən də aydın görünür ki, problemli kreditlərin miqdarı gedərək artır. Bu hal ilk növbədə bankların özü üçün ciddi təhdid yaradır.
Qeyd edək ki, neftin dünya bazar qiyməti aşağı düşməyə başlayanda ümumi kredit portfelinin cəmi 5 faizi problemli kreditlər kateqoriyasına aid idi. Amma ötən dövrdə bu rəqəm əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Özü də tədqiqatlar göstərir ki, problemli kreditlərin xeyli hissəsi artıq "ümidsiz kreditlərdir". Yəni onların geri qaytarılması praktik olaraq mümkün deyil. İndilikdə yaranmış vəziyyətdə banklar kredit verilməsi prosesini xeyli sərtləşdirib. Belə vəziyyət banklardan kredit götürənlərin də sayının kəskin şəkildə azalmasına gətirib çıxarıb. Amma bankların əvvəl yol verdiyi səhvlər və elə əvvəllər verdikləri kreditlər üzrə ödəmələrdə meydana çıxan problemlər ödəmə müddəti keçən kreditlərin miqdarında artıma səbəb olur. Belə vəziyyət isə bank sektoru və beləliklə, ölkə iqtisadiyyatı üçün təhdidlər yaradır. Elə bu səbəbdəndir ki, məsələ hökumətin xüsusi diqqət mərkəzindədir. Belə ki, "Azərbaycan Respublikasında maliyyə xidmətlərinin inkişafına dair Strateji Yol Xəritəsi"nə əsasən, ölkədə problemli kreditlərlə bağlı hər bir bank üzrə tədbirlər planının hazırlanması həyata keçirilir. Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası (MBNP) hər bir bank üzrə problemli kreditlərin kapitallaşdırılması ilə bağlı tədbirlər planı hazırlanmasını diqqət mərkəzində saxlayır. Plan müəyyən edilərkən potensial kapital mənbələri, qeyri-işlək aktivlərin sağlamlaşdırılması, bankların konsolidasiyası və digər imkanlar təhlil edilir. Amma hesab edilir ki, problemin həlli üçün bank sektoru da üzərinə düşən işlərin uğurla həyata keçirilməsini diqqət mərkəzində saxlamalıdır.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, problemli kreditlərin həcminin artmasında bankların məsuliyyəti heç də az deyil. Belə ki, banklar əvvəllər müraciət edən şəxsin ödəmə qabiliyyətini yoxlamadan vətəndaşlara kredit verilməsini həyata keçirib. Bu baxımdan həmin kreditlərin bir qismi geri qayıtmayıb. Digər tərəfdən kreditlərin verilməsi ilə bağlı ümumi sistem elektronlaşdırılıb. Hər bir kommersiya bankı həmin sistemə daxil olaraq, orada olan məlumat əsasında kredit vermək barədə qərar qəbul edir. Təəssüf ki, kommersiya banklarında bu prinsiplər gözlənilmədiyi üçün kreditin qaytarılması ilə bağlı çətinlik və problem yaranıb. Hətta bəzi banklar tərəfindən ödəmə qabiliyyəti olmayan vətəndaşlara belə kredit verilib. Bütün bunlar ödəmə müddəti keçən kreditlərin miqdarının artmasında az rol oynamayıb. Amma kreditlərin verilməsi qaydaları da sərtləşdirilikdən sonra yenə problemli kreditlərin miqdarında artım qeydə alınıb. Bu isə hələ də bankların kredit verilişində yanlışlıqlara yol verdiyini qabarıq surətdə nümayiş etdirir. İndi hesab edilir ki, bankların yol verdiyi səhvlərin aradan qaldırılması üçün onlara qarşı inzibati tədbirlər gücləndirilməlidir. Eyni zamanda bankların kredit siyasətinin yenilənməsi də olduqca vacibdir. Əks halda problemli kreditlərin miqdarı artmaqda davam edəcək. Belə vəziyyət isə son nəticədə ölkə iqtisadiyyatı üçün də müəyyən təhdid yaradır.
Tahir TAĞIYEV
