Ölkə iqtisadiyyatında real vəziyyətin təhlili göstərir ki, Azərbaycanda ümumi daxili məhsulun qarşıdakı illərdə artımı əsas etibarı ilə qeyri-neft sektorunun hesabına təmin olunacaq. Eyni zamanda ixracda da qeyri-neft sektorunun çəkisi davamlı surətdə artır. Hesab edilir ki, bu gedişlə məhz qeyri-neft sektoru Azərbaycana daha çox valyuta gətirəcək.
Bütün bunlar həm də qeyri-neft sektorunun inkişafı ilə bağlı atılan addımların məntiqi nəticəsi hesab edilir. Digər tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, əslində qeyri-neft sektorunun daha sürətli inkişafı Azərbaycan üçün olduqca vacibdir. Çünki dünya bazarlarında mövcud durum enerji resurslarının qiymətləri üzərində spekulyativ oyunların hələ də davam etdiyini göstərir. Bunun nəticəsidir ki, 2017-ci ildə ilk dəfə olaraq "Brent" markalı neftin hər barrelinin qiyməti 47 dollardan aşağı düşüb. Qətər ətrafındakı gərginlik və eləcə də ABŞ-da neft ehtiyatlarının artması fonunda neftin dünya bazar qiymətində azalmalar davam edir.
Ümumiyyətlə, real vəziyyət göstərir ki, dünyanın bir nömrəli təbii qaz ixracatçısı olan Qətərə tətbiq edilən sanksiyalar qısa müddətdə neftin qiymətinə təsir etməyib. Xatırladaq ki, dünyada qaz ehtiyatlarına görə üçüncü olan Qətərin 25,7 trilyon kubmetr sübut olunmuş təbii qaz ehtiyatları var. Bu, dünya üzrə sübut edilmiş təbii qaz ehtiyatların təxminən 15 faizini təşkil edir. Hər il 77 milyon ton qaz ixrac edən Qətərə qarşı tətbiq edilən sanksiyaların neftin və qazın qiymətində ciddi yüksəlişə gətirib çıxaracağı gözlənirdi. Digər tərəfdən, daha əvvəl də OPEK ölkələri neft hasilatının sabit saxlanmasına dair sazişi uzatmaq barədə razılığa gəlmişdilər. Bütün bunlar neftin qiymətini artırmalı idi. Amma məhz yeni spekulyativ oyunlar neftin qiymaətini sürətlə aşağı salır. Hadisələrin bu səpkidə inkişafı isə, digər hasilatçılar kimi, Azərbaycanın da maraqlarına cavab vermir. İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov bu xüsusda bildirir: "Əslində son proseslər göstərir ki, nəinki şist neft hasilatının artması və ya alternativ enerjidən istifadə imkanlarının genişləndirilməsi, eyni zamanda Yaxın Şərq ölkələrinin bir-biri ilə gərgin münasibətləri neftin qiymətinin yüksəlməsinə imkan vermir. Azərbaycanın dövlət büdcəsində neftin barrelinin qiyməti 40 dollar nəzərdə tutulduğundan, hələlik mövcud qiymət ölkəmiz üçün məqbul hesab edilə bilər. Bununla belə, neftin dünya bazar qiymətinin 40 dollardan aşağı düşməsi Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün arzuolunan deyil". Ekspert qeyd edib ki, bu, tədiyyə balansına və xüsusən də ölkəyə daxil olan valyutanın həcminə mənfi təsir göstərəcək: "Bu baxımdan, fiskal konsolidasiyanın növbəti mərhələsi struktur islahatlarının sürətləndirilməsi formasında həyata keçirilməlidir. Struktur islahatlarının genişləndirilməsi yalnız büdcə vəsaitlərinə qənaət deyil, eyni zamanda müxtəlif sektorların idarəedilməsində çevikliyin və səmərəliliyin gücləndirilməsi baxımından da vacibdir". Amma ən əsası həm də odur ki, Azərbaycan bilavasitə qeyri-neft sektorunun çevik inkişafı hesabına neft qiymətləri ilə bağlı yaranan problemləri uğurla həll edə bilər. Əslində, proseslər də elə bu istiqamətdə inkişaf edir. Belə ki, İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin (İİTKM) hesablamalarına görə, təkcə bu ilin may ayında qeyri-neft sektoru üzrə 445 şirkət tərəfindən 149 milyon dollar həcmində ixrac əməliyyatları həyata keçirilib. Beş ay ərzində qeyri-neft sektoru üzrə ixrac 557 milyon dollar olub. Bu ixrac əməliyyatlarında 1021 şirkət iştirak edib. Bu müddətdə qeyri-neft məhsullarının ixrac edildiyi ölkələrin siyahısında ilk beşlikdə Rusiya, Türkiyə, Gürcüstan, İsveçrə və Türkmənistan var. Bundan əlavə, ötən ay ilk dəfə Slovakiya, Tayvan və Surinamdan Azərbaycana qeyri-neft sektoru üzrə sifarişlər daxil olub. Eləcə də may ayı ərzində Səudiyyə Ərəbistanı, ABŞ və Hindistandan daxil olan ixrac sifarişlərinin sayı artıb. Səudiyyə Ərəbistanından sifarişlər çaya, qənnadı məmulatlarına, avtomobil diaqnostika aparatına, ABŞ-dan sifarişçilər təbii bala, fındıq ləpəsinə, nar şirəsinə, bəzəkli şüşə qablara, Hindistandan nar şirəsinə, konyaka və digər məhsullara daxil olub. Hökumət tərəfindən sahibkarları ixracla bağlı maarifləndirməyə, yerli malların ənənəvi və yeni bazarlara çıxarılması imkanlarını artırmağa və beynəlxalq bazarlara inteqrasiya prosesini sürətləndirməyə xidmət edən işlərin davam etdirilməsi fonunda isə qeyri-neft sektoru üzrə ixracın daha da çoxalması gözlənir. Bundan başqa, qeyri-neft sektoru üzrə yeni istehsal sahələrinin yaradılması da vəziyyətə öz təsirini göstərir. Ümumiyyətlə, hadisələrin inkişaf axarı göstərir ki, qeyri-neft sektoru, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, iqtisadi inkişafın əsasını təşkil edəcək və bu hal enerji bazarlarında spekulyativ oyunların Azərbaycana təsirlərini minimal həddə endirəcək.
Tahir TAĞIYEV
