Dünya iqtisadiyyatının mövcud vəziyyəti göstərir ki, neft qiymətləri ətrafında hələ də spekulyativ oyunlar davam edir. Elə bu səbəbdəndir ki, görülən tədbirlərə baxmayaraq, neftin qiymətində yenidən sürətli ucuzlaşma qeydə alınır. Son məlumatlara əsasən, qlobal bazarda xam neftin qiyməti son 5 ayın ən aşağı səviyyəsinə enib. "Brent" markalı neftin qiyməti 47 dollara, "Layt"ın qiyməti isə 44 dollaradək ucuzlaşıb. Ölkəmizin satdığı neftin qiyməti isə 49,79 dollara düşüb.
Beləliklə, neftin qiyməti ötən il noyabrın 30-dan bu günədək ən aşağı səviyyəyə geriləyib. Həmin tarixdə Neft İxrac edən Ölkələr Təşkilatına (OPEK) üzv ölkələr və Rusiya xam neft hasilatını bu ilin ilk yarısınadək azaltmaq barədə qərar qəbul etmiş, nəticədə neftin qiyməti xeyli artmışdı. OPEK və Rusiya arasındakı bu müqavilənin ardından qlobal bazarda neftin qiyməti son 5 ayda 50-55 dollar arasında dəyişib. Lakin son həftələrdə neftin qiyməti aşağı düşməyə başlayıb. İki həftə əvvəl təxminən 7 faiz ucuzlaşan neft hazırda daha 5 faizə yaxın qiymət itkisinə məruz qalıb. Analitiklər müqavilənin bu ilin ikinci yarısını da əhatə etməsi məsələsində qeyri-müəyyənliyin davam etdiyini bildirir. Bu hal da qiymətlərə təsir edir. Bundan başqa, ABŞ-ın artan xam neft hasilatı qlobal təklifi də artırır və bu, qiymətin aşağı düşməsinə səbəb olur. Xatırladaq ki, OPEK-in mayın 25-də Avstriyanın paytaxtı Vyanada keçirəcəyi toplantı və onun nəticələri də qiymətlərin hansı istiqamətdə dəyişməsinə təsir edəcək.
Hələlik yaranmış durumdan neft hasilatçıları yenidən ciddi əziyyət çəkir. Amma qeyri-neft sektorunun inkişafı istiqamətində lazımi addımları atmağı bacaran ölkələr indi neft qiymətlərinin dəyişməsindən o qədər də ciddi problem yaşamır. Bu xüsusda konkret nümunə qismində diqqət daha çox Azərbaycana yönəlir. Xatırladaq ki, indi ölkədə iqtisadi artım daha çox qeyri-neft sektoru hesabına əldə olunur. "Fitch" beynəlxalq reytinq agentliyi də bildirir ki, keçirilən islahatlar nəticəsində neft qiymətlərindəki kəskin azalmanın büdcəyə mənfi təsirini neytrallaşdırmağı bacaran ölkələrdən biri də məhz Azərbaycandır. "Fitch" agentliyi 2017-ci il üçün neftin orta qiymətinin 52 dollar olacağını ehtimal edir. Bu qiymət Azərbaycan üçün əlverişli sayılır. Digər tərəfdən qeyri-neft sektorunun çevik inkişafı qarşıdakı dövrdə neft qiymətlərinin dəyişməsinin Azərbaycana təsirlərinin daha da azalmasına gətirib çıxaracaq.
Neft qiymətləri ətrafında isə oyunlar, görünür, hələ bundan sonra da davam edəcək. Bunu ekspert Vüqar Bayramov da təsdiq edir. Onun sözlərinə görə, hasilatın azaldılması OPEK və eləcə də təşkilata üzv olmayan bir neçə dövlətin, xüsusən də Rusiyanın bazar payını azaltsa da, anlaşmaya qoşulmayan ölkələr hasilatı artırmaqdadır. ABŞ qlobal neft hasilatında mövqeyini gücləndirməkdədir. Ekspert bildirir ki, şist neftinin maya dəyəri aşağı düşdükcə OPEK-in bazara təsir imkanları azalır. Bir neçə il öncə hər barrelinin maya dəyəri 65 dollara başa gələn şist neftinin xərci artıq 35 dollara yaxınlaşır. Bu isə o deməkdir ki, şist neft bazarda "əsas rəqib" statusunu gücləndirməkdədir.
Digər tərəfdən, Səudiyyə Ərəbistanının bazarda kiçilən mövqeyini İran və İraq tutmaqdadır. Gündəlik hasilatını 486 min barrel azaldaraq 10.4 milyon barrelə salan Səudiyyə gündəlik 4.351 milyon barrel istehsalı olan İraq və gündəlik hasilatı 3.797 milyon barrelə çatdıran İranın bazar payının artmasında maraqlı görsənmir. Vüqar Bayramov diqqəti ona da yönəldir ki, 2.2 milyon ton barrel hasilatı olan Nigeriya istehsalı 1 il sonra 2.5 milyon barrelə çatdırmaq niyyətindədir. Liviya gündəlik hasilatı 700 min barrelə çatdırıb və il ərzində əlavə yarım milyon barrel gündəlik hasilat da hədəfləyir. Bunlar isə neft bazarına həm iqtisadi, həm də psixoloji təsir göstərməkdədir: "Saudi Armako" şirkəti 2018-ci ildə "Muajjiz" yatağından neft hasilatını artırmağı planlaşdırır ki, bu da sözügedən ölkənin gündəlik hasilatını 15 milyon barrelədək yüksəldə bilər. Nəhayət, OPEK hasilatın azaldılması ilə bağlı anlaşmanı uzatsa da, bunun uzunömürlü olacağı gözlənilmir. Artıq ölkələr bazar payını aitirməkdən ehtiyatlanır. Amma OPEK hasilatın azaldılması ilə bağlı anlaşmanı ən azı birinci mərhələdə nəzərdə tutulan müddət qədər uzadarsa, o halda qiymət stabilliyi müşahidə edilə bilər. Amma uzunmüddətli qiymət stabilliyinə nail olmaq çox çətin görsənir.
Neft ölkələri, eləcə də Azərbaycan üçün bu xammalın dünya bazar qiyməti olduqca vacibdir. Doğrudur, son 3 ildə Azərbaycan iqtisadiyyatı neftin mövcud qiymətlərinə transformasiya olunub. Əslində, neftin bir barrelinin 50 dollar olması da ölkəmiz üçün uyğundur. Amma ən vacibi, təbii ki, qiymət stabilliyidir. Qırmızı xətt isə neftin qiymətinin 40 dollardan aşağı düşməsi ola bilər. Azərbaycanın gündəlik neft ixracatı 596 min barreldir. Neftin dünya bazarındakı hazırkı qiymətini nəzərə alsaq, gündəlik neft ixracatından Azərbaycana daxil olan vəsaitin həcmi kiçik kənarlaşmalarla istehsal və daşınma xərcləri də daxil olmaqla 29 milyon dollardır. Bu vəsaitin orta hesabla 75 faizi Azərbaycan dövlətinə çatır. Deməli, neftin qiymətindəki hər 2 dollarlıq azalma gündəlik 1 milyon dollardan artıq fərq deməkdir". Hələlik isə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, qeyri-neft sektorunun inkişafı istiqamətində atılan addımlar da Azərbaycan iqtisadiyyatının neft qiymətlərindən asılılığını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Tahir TAĞIYEV
