Maliyyə bazarlarında son vəziyyətin təhlili göstərir ki, əhalinin xarici valyutalara, o cümlədən dollara olan tələbi əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. Digər tərəfdən Azərbaycana daxil olan dollar kütləsinin həcmində də əhəmiyyətli artım var. Bunun ümdə səbəblərindən biri neftin qiymətinin artması, eləcə də qeyri-neft sektoru üzrə Azərbaycanın ixrac etdiyi məhsulların həcminin əhəmiyyətli dərəcədə artmasıdır.
Qeyd edək ki, cari ilin ilk rübündə Azərbycanın ixracı 50 faiz artıb. Qeyri-neft sektorunun ixracı isə 32,5 faiz artıb. Bütün bunlar Azərbaycana indi daha çox dollar kütləsinin daxil olmasına gətirib çıxarır. Belə vəziyyətdə dolların manat qarşısında tədricən dəyər itirməsi də qaçılmaz sayılır. Amma indiki şəraitdə dolların həddən artıq dəyər itirməsi də Azərbaycan üçün sərfəli sayılmır. Çünki ölkənin qarşısında duran əsas məsələlərdən biri qeyri-neft sektoru üzrə ixrac həcminin artırılmasıdır. Bunun üçün isə manatın həddən artıq güclənməsinin qarşısını almaq zəruri şərt kimi çıxış edir. Çünki güclü manat idxalı stimullaşdırır ki, bu da Azərbaycana sərf etmir.
Real vəziyyətin təhlili göstərir ki, Azərbaycan dolların məzənnəsinin 1,70 manat səviyyəsində sabitləşməsində daha çox maraqlıdır. Xatırladaq ki, Mərkəzi Bank və Dövlət Neft Fondunun birgə valyuta hərraclarında tələbin çox aşağı olmasına baxmayaraq, dolların məzənnəsi kəskin ucuzlaşmır. Belə vəziyyət də Mərkəzi Bankın dolların rəsmi məzənnəsini 1,70 manat səviyyəsindən aşağı salmaq istəmədiyini göstərir. Hesab edilir ki, sabitləşmə yarandıqdan sonra neft qiymətlərində artım davam edərsə, dolların ucuzlaşması prosesi yenidən gedə bilər. Amma bu durumda Mərkəzi Bank özü alıcı qismində iştirak edərək yenidən dolların ucuzlaşmasını dayandıra bilər. Ekspertlərə görə, ortamüddətli perspektivdə dolların məzənnəsinin 1,70 manat səviyyəsində sabitləşdiriləcəyini gözləmək olar. Bu hal Azərbaycana qeyri-neft sektoru üzrə ixrac həcminin artırılması üçün çox vacibdir.
Yaranmış durumda digər diqqət cəlb edən məqam odur ki, əhalinin dollar təklifi artıb. İndi insanlar əsas etibarı ilə əllərindəki dolların bir hissəsini manata çevirməyə çalışır. Belə ki, bu ilin fevral-mart, eləcə də aprel ayında manatın möhkəmlənməsi dollarda olan əmanətlərin bank istifadəsinin dəyərinin azalmasına gətirib çıxarıb. Özü də bu o fonda baş verir ki, depozitlərin əhəmiyyətli hissəsi xarici valyutada və xüsusilə də dollardadır. Nəticədə, dollar dəyər itirdikcə əhalinin ABŞ valyutasında olan pulunun milli valyuta ifadəsində dəyəri azalır. Məsələn, yanvar ayında 10 min dollarlıq depozitin manat ifadəsində məbləği 19 min 200 manat idisə, artıq aprel ayında 10 min dollarlıq depozitin manat ifadəsində dəyəri 17 min manatdır. Xarici valyutada olan depozitin məbləği dəyişməyib. Amma manat möhkəmləndiyi üçün onların manat ifadəsində dəyəri azalıb. Ona görə də, valyuta məzənnələrinin dəyişməsi birbaşa manat ifadəsində depozitlərin məbləğinə təsir göstərib və manat ifadəsində azalmalar müşahidə olunub. Bundan narahat olanlar isə dollar əmanətlərinin bir hissəsini artıq manata çevirməyə başlayıb. Ekspertlər bunu dedollarizasiya prosesinin başlanğıcı kimi qiymətləndirir. Bunu iqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov da təsdiq edir: "Manat möhkəmləndiyi üçün, monitorinqlər göstərir ki, dollarda valyuta saxlayan vətəndaşların bir qismi depozitlərini geri çəkərək onu manata çevirməyə üstünlük verir. Bu da manatın fevralın əvvəlindən başlayaraq möhkəmlənməsi ilə bağlıdır. Nəticədə, xarici valyutada depoziti olan vətəndaşların bir qismi dolların daha çox dəyər itirəcəyindən ehtiyatlanaraq əmanətlərini geri götürüb və onu manata çevirib. Əmanətlərin bir qismi də hələlik banklara qayıtmayıb və vətəndaşda yığım formasında saxlanır. Bu da ümumi depozit məbləğinə təsir göstərir".
O hesab edir ki, depozitlərin məbləğinin azalması birbaşa valyuta məzənnələrində baş verən dəyişikliklərlə bağlıdır: "Valyuta məzənnələrində baş verən dəyişikliklər ümumi portfelin manat ifadəsində dəyərinin azalmasına gətirib çıxarıb. Eyni zamanda bu, vətəndaşların bir qisminin dollarda olan əmanətini bankdan çəkərək manata çevirməsi prosesini sürətləndirib". İqtisadçının sözlərinə görə, banklara marağın, inamın artırılması olduqca vacibdir ki, banklar daha çox depozit cəlb edə bilsin: "Banklara marağın az olması, inamın aşağı olması ümumi səbəbdir. Çalışmaq lazımdır ki, vətəndaşlar əmanətlərini valyuta səbəti formasında saxlasınlar, yalnız bir valyutada saxlamasınlar. Bu, nəticə etibarı ilə vətəndaşlara imkan verə bilər ki, mövcud valyuta risqlərindən sığortalana bilsinlər". Amma yuxarıda qeyd olunduğu kimi, ortamüddətli perspektivdə hökumət ixrac potensialını saxlamaq üçün dolların məzənnəsini 1,70 manat səviyyəsində saxlamaqda maraqlıdır. Bu isə dollar əmanətlərini həmin dövr ərzində ciddi təhlükə gözləmədiyini də deməyə əsas verir.
Tahir TAĞIYEV
