Son günlərdə valyuta bazarlarında baş verənlər manatın mövqelərinin gedərək daha da güclənməkdə olduğunu göstərir. Xüsusən də dollar qarşısında manat gedərək bahalaşır. İndi maraq doğuran məqam bu prosesin nə qədər davam edəcəyidir. Real vəziyyətin təhlili göstərir ki, əslində, Azərbaycanda dollar ajiotajı tam səngiyib və əhalinin ABŞ valyutasına tələbi əhəmiyyətli dərəcədə azalıb.
Bunun nəticəsidir ki, ölkədə fəaliyyət göstərən kommersiya bankları tərəfindən bu ilin fevral ayında nağd xarici valyuta ilə mübadilə əməliyyatları çərçivəsində əhaliyə cəmi 2,27 milyon dolların xalis satışı həyata keçirilib. Halbuki, yanvar ayında xalis satış 67,51 milyon dollar təşkil edib. Aylıq müqayisədə xalis dollar satışı 30 dəfə azalıb. Bu ilin mart ayında da əhaliyə satılan dolların miqdarı ötən ilin martı ilə müqayisədə bir neçə dəfə aşağı olub. Ekspertlər qeyd edir ki, banklarda nağd xarici valyutanın xalis satışının kəskin azalmasına səbəb valyuta bazarının sabitləşməsidir.
Digər tərəfdən, Azərbaycana daxil olan dollar kütləsinin həcmi yenidən artır. Təkcə cari ilin üç ayında bu prosesin nəticəsində ölkənin valyuta ehtiyatları 1 milyard dollar artıb. Digər tərəfdən, neftin bahalaşması fonunda ölkəyə daxil olan dollar kütləsi daha sürətlə artır. Qeyri-neft sektoru üzrə də gələn dolların həcmində əhəmiyyətli artım qeydə alınır. İqtisadiyyat nazirinin müavini Sahil Babayev də bildirir ki, bu ilin ilk rübündə Azərbaycanın ixracı 50% artıb. Onun sözlərinə görə, qeyri-neft sektorunun ixracı 32,5% artıb: "Sənaye məhsullarının ixracı 25% artıb, tərəvəz ixracı 45%, pambıq ixracı 3,6 dəfə, şərab məhsullarının ixracı 29%, kimya sənayesi məhsullarının ixracı isə 85% artıb". Qeyd olunan statistik rəqəmlər qeyri-neft sektoru üzrə gələn valyuta miqdarının da xeyli artdığını göstərir. Aydındır ki, belə vəziyyət dolların və digər valyutaların manata nisbətinə də təsirsiz ötüşmür. Bunu iqtisadçı Vüqar Bayramov da təsdiq edir. O, sosial şəbəkələrdə paylaşdığı şərhində bildirir ki, belə vəziyyətdə dollara olan tələbin azalmasının üç mühüm səbəbi var: "Birincisi, Mərkəzi Bankın depozit hərracları manat bazasını, qısamüddətli olsa da, azaldır və bu da dövriyyədə pul kütləsinin həcminə təsir göstərir. İkincisi, banklardan vəsaitlərin nağdlaşdırılmasına tətbiq edilən limitlər nağd pul həcmini kəskin azaldıb. Yəni hətta büdcədən hesablara ayrılan və eləcə də özəl şirkətlərin özlərinin gəlirlərinin nağdlaşdırması ilə bağlı qadağaların tətbiqi manat kütləsinin həcmini azaldır. Sadələşdirilmiş vergi subyektləri ay ərzində 15, əlavə dəyər vergisi ödəyiciləri isə 30 min manat nağdlaşdıra bilər. Nəticədə dollara tələb yaradacaq və valyuta bazarında məzənnəni optimallaşdıracaq vəsaitlər bank hesablarındadır və onlar bazara daxil olmur.
Üçüncüsü psixoloji təsirlərdir ki, bu da birbaşa əhalinin dollar təklifini artırır. Buna görə də növbəti dövrdə milli valyutanın məzənnəsinin necə dəyişməsi birbaşa manat bazasının həcmindən asılı olacaq. Yalnız son 3 ayda manat bazası 600 milyon manata yaxın azalıb və nağdlaşdırmada olan qadağaları da nəzərə aldıqda, dövriyyədəki milli pul əskinaslarının payı xeyli aşağı düşüb".
Ekspertin sözlərinə görə, manat bazasının məhdudlaşdırılması prosesi davam edərsə, o zaman dollara tələb aşağı olaraq qalacaq: "Dollara tələbi sadəcə dövriyyədə manat kütləsinin artması yüksəldə bilər. Digər tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, manatın bazasının məhdudlaşdırılması qısamüddətli dövr üçün nəzərdə tutulan siyasət olmalıdır. Mərkəzi Bank mərhələli şəkildə manat bazasının məhdudlaşdırılmasını optimallaşdırma ilə əvəz etməlidir ki, real sektorda xərcləmələri təşviq edilə bilsin". Bütün bunlar manata tələbi daha da artırır və elə bunun nəticəsidir ki, ölkədə dollarlaşma səviyyəsi artıq azalmağa doğru gedir. Məlumat üçün bildirək ki, mart ayının əvvəlinə banklarda fiziki şəxslərin cəmi 7 milyard 101,8 milyon manat əmanəti olub. Əmanətlərin 20,6%-i və ya 1 milyard 463 milyon manatı milli valyutada, 73,4%-i xarici valyutada olub. Fevralın əvvəlində bu nisbət müvafiq olaraq 18,8% və 81,2% idi. Fevralda xarici valyutada olan əmanətlər manatla ifadədə 656,4 milyon manat azalıb, milli valyutada olan əmanətlər isə 11 milyon manat artıb. Xarici valyutada olan əmanətlərin azalmasının səbəblərindən biri dolların manat qarşısında ucuzlaşmasıdır. Hesab edilir ki, hadisələrin belə inkişaf axarı dolların manat qarşısında bir qədər də ucuzlaşmasını şərtləndirəcək. Bu da öz növbəsində manata inamın bərpa olunmasına gətirəcək və manat yığımlarının miqdarını daha da artıracaq.
Tahir TAĞIYEV
