Key­fiy­yət in­fras­truk­tu­ru­nun in­ki­şa­fı rə­qa­bə­tə­da­vam­lı ix­rac məh­sul­la­rı is­teh­sa­lı­nın va­cib ami­li­dir

İq­ti­sa­diy­ya­tı güc­lü olan döv­lət hər şe­yə qa­dir­dir. Müa­sir dün­ya si­ya­si-iq­ti­sa­di an­la­yı­şın­da da ar­tıq döv­lət­lə­rə keç­miş qüd­rə­ti, şöh­rə­ti, ta­ri­xi va­ris­li­yi ilə yox, onun bu gü­nə möv­cud ol­du­ğu fak­ti­ki iq­ti­sa­di du­ru­mu və in­ki­şaf pers­pek­tiv­lə­ri ilə ya­na­şır­lar. Be­lə döv­lət­lə­rə bey­nəl­xalq təş­ki­lat­la­rın, bey­nəl­xalq iq­ti­sa­di-ma­liy­yə kor­po­ra­si­ya­la­rı­nın mü­na­si­bə­ti - eti­ma­dı da baş­qa cür olur.

Ar­tıq bu­nu qə­bul et­mə­li­yik ki, çox­priz­ma­lı ya­naş­ma­la­rın möv­cud­lu­ğu, bey­nəl­xalq mü­na­si­bət­lər­də (is­tər si­ya­si, is­tər iq­ti­sa­di, is­tər hu­ma­ni­tar, ümu­miy­yət­lə, bü­tün sa­hə­lər­də) tə­rəf­lə­rin-döv­lət­lə­rin da­im rəy­lə­rin­də öz mən­fə­ət­lə­ri­ni (bu­ra tək­cə iq­ti­sa­di mən­fə­ət­lər yox, həm də əla­qə­li döv­lət­lə­rin stra­te­ji əhə­miy­yət­li he­sab et­dik­lə­ri bü­tün mən­fə­ət­lər da­xil­dir) əsas tut­du­ğu, bey­nəl­xalq mü­na­si­bət­lər və döv­lət­lə­ra­ra­sı əla­qə­lər stan­dart­la­rı­nın za­man, mə­kan və tə­rəf­daş­la­ra gö­rə tez-tez də­yiş­di­yi bir dün­ya­da ya­şa­yı­rıq.

Azər­bay­can qı­sa müd­dət­dir öz müs­tə­qil­li­yi­ni əl­də edib. Be­lə ki, 25 may 1991-ci il ta­rix­də "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın iq­ti­sa­di müs­tə­qil­li­yi­nin əsas­la­rı haq­qın­da" Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Kons­ti­tu­si­ya Qa­nu­nu, 18 ok­tyabr 1991-ci il ta­rix­də isə "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın döv­lət müs­tə­qil­li­yi haq­qın­da Kons­ti­tu­si­ya Ak­tı" qə­bul olu­nub.

Onu da qeyd et­mək la­zım­dır ki, Azər­bay­can müs­tə­qil­lik əl­də et­dik­dən son­ra ona fi­zi­ki və mə­nə­vi cə­hət­dən aşın­mış, el­mi-tex­ni­ki in­qi­la­bın nai­liy­yət­lə­rin­dən çox ge­ri­də qal­mış, ener­ji tu­tu­mu, əmək tu­tu­mu, fa­yad­lı iş əm­sa­lı mi­ni­mum də­rə­cə ilə ça­lı­şa bi­lən tex­no­lo­gi­ya­lar, is­teh­sal ava­dan­lıq­la­rı qa­lıb ki, on­la­rın da iş­lə­mə­si nə­ti­cə­sin­də alı­nan məh­sul­lar hət­ta da­xi­li ba­zar­da alı­cı tap­maq­da aciz idi. Bu hal­da rə­qa­bə­tə da­vam­lı məh­sul is­teh­sa­lın­dan və ix­rac po­ten­sia­lın­dan söh­bət be­lə ge­də bil­məz­di. Ək­si­nə, müs­tə­qil­li­yi­mi­zi qə­bul et­di­yi­miz ilk il­lər­də təc­rü­bə­siz­lik, göm­rük or­qa­nı­nın ye­ni ya­ra­dıl­ma­sı, öl­kə­də­ki iq­ti­sa­di tə­nəz­zül, düz­gün qu­rul­ma­yan mül­kiy­yət və onun ida­rə olun­ma­sın­da ci­na­yət də­rə­cə­sin­də olan tə­sər­rü­fat­sız­lıq, düz­gün apa­rıl­ma­yan pul-kre­dit si­ya­sə­ti və s. ki­mi iq­ti­sa­di, ic­ti­mai, hü­qu­qi fak­tor­lar ye­ni­cə müs­tə­qil­li­yi­ni əl­də et­miş Azər­bay­can­da da­xi­li ba­za­rın xa­ri­ci iq­ti­sa­di güc­lər - is­teh­sal və sa­tış şir­kət­lə­ri tə­rə­fin­dən eks­pan­si­ya­sı­na gə­ti­rib çı­xar­dı. Bu­nun nə­ti­cə­sin­də isə öl­kə­nin itir­dik­lə­ri ilə ya­na­şı, fay­da­la­rı da az ol­ma­yıb. Be­lə ki, dün­ya si­ya­si və iq­ti­sa­di are­na­sı­na ye­ni­cə qə­dəm qo­yan Azər­bay­can dün­ya gö­zün­də iq­ti­sa­di cə­hət­dən zə­if, tor­paq­la­rı iş­ğa­la mə­ruz qa­lan, bir mil­yon­dan çox qaç­qın və məc­bu­ri köç­kü­nü olan bir öl­kə ki­mi xa­rak­te­ri­zə olu­nur­du. Be­lə zə­if və kö­mə­yə möh­tac döv­lət­lər isə yax­şı sa­tış ba­za­rı ol­maq­la ya­na­şı, bey­nəl­xalq ma­liy­yə, pul-kre­dit təş­ki­lat­la­rı üçün çox yax­şı döv­lət zə­ma­nət­li is­teh­lak­çı kre­di­ti (bu kre­dit heç bir iq­ti­sa­di sə­mə­rə­si ol­ma­yan, çox qı­sa müd­dət­də iq­ti­sa­di can­lan­ma, yə­ni ti­ca­rə­tin gə­lən çox­lu xərc­lik pul he­sa­bı­na mü­vəq­qə­ti can­lan­ma­sı, bu­nu­la bir­lik­də id­xal olu­nan inf­lya­si­ya­dan baş­qa heç nə vəd et­mir­di) alan sub­yekt fi­qu­ru can­lan­dı­rır­dı.

La­kin 1994-cü ilin 20 sen­tyab­rın­da "Əs­rin mü­qa­vi­lə­si"nin im­za­lan­ma­sı ilə dün­ya­nın sa­yı­lıb-se­çi­lən, var­lı və iq­ti­sa­di lob­bi­çi­lik qüd­rə­ti­nə ma­lik şir­kət­lə­ri­nin Azər­bay­ca­na, onun ener­ji sek­to­ru­na, da­ha də­qi­qi, ar­tıq köh­nəl­miş in­fras­truk­tu­ru ilə get­dik­cə ba­taq­lıq gir­da­bı­na dö­nən, eko­lo­ji fə­la­kət sə­viy­yə­si­nə yük­sə­lən neft sek­to­ru­na cəlb edil­mə­si, on­la­rın Azər­bay­ca­nın xey­ri­nə olan şərt­lər­lə mü­qa­vi­lə bağ­la­ma­ğa inan­dı­rıl­ma­sı Azər­bay­ca­nın iq­ti­sa­di-si­ya­si hə­ya­tın­da ən mü­hüm nai­liy­yət­dir. Bu­nun­la Azər­bay­can dün­ya­da iq­ti­sa­di ya­tı­rım­çı­la­rın və iq­ti­sa­di ana­li­za­tor­la­rın iq­ti­sa­di sə­mə­rə­li­li­yin öl­çül­mə­si və bu­ra­ya sər­ma­yə ya­tı­rıl­ma­sı­nın əhə­miy­yə­ti­nin mü­əy­yən olun­ma­sı üçün təd­qi­qat ob­yek­ti­nə çev­ril­mək­lə, dün­ya tə­sər­rü­fa­tı­na in­teq­ra­si­ya­nın baş­lan­ğı­cı­na qə­dəm qoy­du.

La­kin 1990-cı il­lə­rin or­ta­la­rın­da da­xi­li ba­zar­da da­xi­li tə­lə­ba­tı ödə­yə­cək, rə­qa­bə­tə da­vam­lı, key­fiy­yət­li, mü­na­sib qiy­mət­lər­lə tək­lif olu­nan yer­li məh­sul­lar az­lıq təş­kil edir­di. Da­xi­li ba­za­rın is­teh­lak məh­sul­la­rı­na olan tə­lə­ba­tı isə xa­ri­ci ana­loq­lar he­sa­bı­na ödə­ni­lir­di. An­caq mil­li iq­ti­sa­diy­ya­tın can­lan­ma­sı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sın­da iq­ti­sa­di is­la­hat­la­rı sü­rət­lən­dir­mək, sa­hib­kar­lı­ğın in­ki­şa­fı­na kö­mək və döv­lə­tin iq­ti­sa­di si­ya­sə­ti­nin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­sin­də sa­hib­kar­la­rın sə­mə­rə­li iş­ti­ra­kı­nı hə­vəs­lən­dir­mək məq­sə­di­lə Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı İq­ti­sa­diy­yat Na­zir­li­yi ya­nın­da Sa­hib­kar­lı­ğa Kö­mək Mil­li Fon­du­nun ya­ra­dıl­ma­sı, düz­gün və uzun­müd­dət­li neft və qaz sa­ziş­lə­ri­nin ic­ra­sı nə­ti­cə­sin­də bö­yük miq­dar­da val­yu­ta­nın öl­kə­yə gə­li­şi­ni və di­gər gə­lir­lə­rin top­lan­ma­sı və sə­mə­rə­li ida­rə edil­mə­si, hə­min və­sa­it­lə­rin ön­cül sa­hə­lə­rin in­ki­şa­fı­na və so­si­al-iq­ti­sa­di ba­xım­dan mü­hüm əhə­miy­yət kəsb edən la­yi­hə­lə­rin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si­nə yö­nəl­dil­mə­si­ni tə­min et­mək məq­sə­di­lə Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Döv­lət Neft Fon­du­nun ya­ra­dıl­ma­sı­nın mən­ti­qi nə­ti­cə­si ki­mi müm­kün olub.

Bu­nun­la öl­kə­də 2000-ci il­lə­rin əv­vəl­lə­rin­dən baş­la­ya­raq mil­li sa­hib­kar­lıq, yer­li is­teh­sal və emal tə­sər­rü­fat­la­rı in­ki­şaf et­mə­yə baş­la­dı ki, bu da öz­lü­yün­də Azər­bay­ca­nın xa­ri­ci ti­ca­rət döv­riy­yə­si­nin müs­bət is­ti­qa­mət­də ge­niş­lən­mə­si­ni tə­min et­mə­yə baş­la­dı. Be­lə ki, əv­vəl­lər öl­kə­dən xam­mal ki­mi xa­ri­cə əla­və də­yər ya­rat­ma­dan ix­rac olu­nan əm­təə­lər ar­tıq öl­kə­miz­də ye­ni ya­ra­dı­lan is­teh­sal sa­hə­lə­ri­nin fəa­liy­yə­ti, ye­ni tex­no­lo­ji is­teh­sal xət­lə­ri­nin işə düş­mə­si nə­ti­cə­sin­də, yer­li iş­çi qüv­və­si­nin gü­cü ilə əla­və də­yər ya­ra­da­raq ümum­da­xi­li məh­su­lun ar­tı­mı­na və­si­lə ol­du.

Müa­sir dövr­də rə­qa­bət qa­bi­liy­yət­li məh­sul is­teh­sal et­mə­yin yol­la­rı müx­tə­lif­dir. Ümu­mi hal­da bu yol məh­su­lun key­fiy­yə­ti­nin yük­səl­dil­mə­si və is­teh­sal xərc­lə­ri­nin azal­dıl­ma­sın­dan ke­çir. Bu amil ÜDM-in for­ma­laş­ma­sı­nın, öl­kə büd­cə­si­nin dol­du­rul­ma­sı­nın əsas mən­bə­lə­rin­dən sa­yı­lır. Sə­na­ye mü­əs­si­sə­si­nin sə­viy­yə­si­nin yük­səl­dil­mə­si, rə­qa­bət­qa­bi­liy­yət­li məh­sul is­teh­sa­lı el­min ən son nai­liy­yət­lə­rin­dən is­ti­fa­də edil­mə­si­ni, ye­ni tex­ni­ka və tex­no­lo­gi­ya­nın is­teh­sa­la­ta tət­bi­qi­ni də şərt­lən­di­rir. Bu mə­sə­lə­lər ba­zar iq­ti­sa­di mü­na­si­bət­lə­ri­ni seç­miş öl­kə­lər, o cüm­lə­dən Azər­bay­can üçün da­ha çox ak­tu­al­dır. Yük­sək key­fiy­yət­li məh­sul is­teh­sa­lı dün­ya ba­zar­la­rın­da ye­ni seq­ment­lə­rin əl­də edil­mə­si de­mək­dir. Key­fiy­yət­li məh­sul is­teh­sa­lı isə bi­la­va­si­tə cid­di nə­za­rət me­xa­niz­mi ilə bağ­lı­dır. Müa­sir nə­za­rət va­si­tə­lə­ri bir çox hal­lar­da av­to­ma­tik va­si­tə­lər­dir. Av­to­ma­tik nə­za­rət va­si­tə­si nə­za­rət əmə­liy­ya­tı­nı in­sa­nın iş­ti­ra­kı ol­ma­dan hə­ya­ta ke­çi­rir. İn­ki­şaf et­miş öl­kə­lər­də bu sis­tem uğur­lu nə­ti­cə­lər ver­mək­də­dir. Qey­ri-neft sek­to­ru­nun ix­rac po­ten­sia­lı­nın ar­tı­rıl­ma­sı üçün, ilk növ­bə­də, mil­li iq­ti­sa­diy­ya­tın özü­nün  di­ver­si­fi­ka­si­ya­laş­dı­rıl­ma­sı və mo­dern­ləş­di­ril­mə­si pro­ses­lə­ri ba­şa çat­dı­rıl­ma­lı, in­no­va­si­ya­laş­dı­rıl­ma­sı sü­rət­lən­di­ril­mə­li­dir. Bun­dan əla­və, qey­ri-neft sek­to­ru­nun öl­kə­nin tə­bii re­surs­la­rı və iq­ti­sa­di amil­lə­ri nə­zə­rə alın­maq­la də­rin­dən təd­qiq edil­mə­si, onun po­ten­sia­lı­nın ob­yek­tiv qiy­mət­lən­di­ril­mə­si zə­ru­rə­ti diq­qə­ti cəlb edir. Bu pro­ses­lər­də stra­te­ji və­zi­fə­lər­dən bi­ri də müa­sir dövr­də Azər­bay­ca­nın qey­ri-neft sek­to­ru­nun ix­rac po­ten­sia­lı­nın də­rin təh­li­li­nin apa­rıl­ma­sı, adek­vat me­yar­lar çər­çi­və­sin­də bu sa­hə­nin im­kan­la­rı­nın mü­əy­yən­ləş­di­ril­mə­si, ix­rac po­ten­sia­lın­dan is­ti­fa­də­nin tən­zim­lən­mə­si­nin tək­mil­ləş­di­ril­mə­si is­ti­qa­mət­lə­ri­nin aş­kar edil­mə­si­dir.

Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin qey­ri-neft məh­sul­la­rı­nın ix­ra­cı­nın sti­mul­laş­dı­rıl­ma­sı ilə bağ­lı mü­va­fiq fər­man və sə­rən­cam­la­rı­na uy­ğun ola­raq, "Ma­de in Azer­bai­jan" bren­di­nin xa­ri­ci ba­zar­lar­da təş­vi­qi­nə da­ir qay­da­la­rın la­yi­hə­lə­ri ha­zır­la­na­raq ai­diy­yə­ti üz­rə təq­dim edi­lib. Bu­nun­la ya­na­şı, ha­zır­da da öl­kə­də da­xi­li ba­za­rın qo­run­ma­sı üçün qə­bul olu­nan "An­ti­dem­pinq, kom­pen­sa­si­ya və mü­ha­fi­zə təd­bir­lə­ri haq­qın­da" Qa­nu­nun ic­ra­sı is­ti­qa­mə­tin­də təd­bir­lər hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. Həm­çi­nin Azər­bay­can­da İx­ra­cın və İn­ves­ti­si­ya­la­rın Təş­vi­qi Fon­du (AZ­PRO­MO) tə­rə­fin­dən Azər­bay­ca­nın ix­rac və in­ves­ti­si­ya im­kan­la­rı­nın təş­vi­qi, yer­li şir­kət­lə­rin biz­nes əla­qə­lə­ri­nin da­ha da ge­niş­lən­di­ril­mə­si və öl­kə iq­ti­sa­diy­ya­tı­na in­ves­ti­si­ya qo­yu­lu­şu­nun təb­li­ği is­ti­qa­mə­tin­də iş­lər da­vam et­di­ri­lir. Bü­tün bun­la­rın nə­ti­cə­si­dir ki, ötən ay­lar­da ix­rac olu­nan məh­sul çe­şid­lə­ri 30 fa­iz­dən çox ar­tıb.

Bu­nun­la ya­na­şı, Azər­bay­can­da qey­ri-neft məh­sul­la­rı­nın ix­rac po­ten­sia­lı­nı güc­lən­dir­mək məq­sə­di­lə aq­rar sek­to­run in­ki­şa­fı­na mü­hüm önəm ve­ri­lir. Bu­nun­la bağ­lı ha­zır­da pam­bıq­çı­lıq, ba­ra­ma­çı­lıq, şə­rab­çı­lıq, tü­tün­çü­lük, üzüm­çü­lük, çay­çı­lıq, fın­dıq­çı­lıq və xur­ma is­teh­sa­lı­nın in­ki­şa­fı is­ti­qa­mə­tin­də sti­mul­laş­dır­ma təd­bir­lə­ri apa­rı­lır. Hə­min sa­hə­lər­də fer­mer­lə­rə gü­zəşt­li kre­dit­lər­dən və aq­ro­li­zinq xid­mət­lə­rin­dən da­ha ge­niş is­ti­fa­də im­kan­la­rı ya­ra­dı­lır. Əkin sa­hə­lə­ri ge­niş­lən­di­ri­lir.

Onu da qeyd edək ki, məh­su­lun rə­qa­bət­qa­bi­liy­yət­li­li­yi bir ne­çə fak­tor­la tə­yin olu­nur ki, hə­min fak­tor­la­rın ən baş­lı­ca­sı key­fiy­yət ami­li­dir. Bu ba­xım­dan Azər­bay­can key­fiy­yət in­fras­truk­tu­ru sis­te­mi­nin - hə­ya­ta ke­çi­ri­lən sı­naq və ka­libr­lə­mə pro­se­dur­la­rı­nın, met­ro­lo­ji tu­tuş­dur­ma­la­rın, uy­ğun­lu­ğun qiy­mət­lən­di­ril­mə­si sa­hə­sin­də ak­kre­di­ta­si­ya­nın nə­ti­cə­lə­ri­nin bey­nəl­xalq sə­viy­yə­də ta­nın­ma­sı ix­rac si­ya­sə­ti­nin tər­kib his­sə­si he­sab olu­nur. Mə­lum ol­du­ğu ki­mi, key­fiy­yət in­fras­truk­tu­ru­nun in­ki­şa­fı is­ti­qa­mə­tin­də ak­kre­di­ta­si­ya­nın ro­lu da­nıl­maz­dır. Öl­kə­miz­də key­fiy­yət in­fras­truk­tu­ru­nun in­ki­şa­fı və ak­kre­di­ta­si­ya sis­te­mi­nin bey­nəl­xalq tə­ləb­lə­rə uy­ğun­laş­dı­rıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də döv­lət baş­çı­sı İl­ham Əli­yev tə­rə­fin­dən apa­rı­lan uğur­lu si­ya­sə­tin da­va­mı ola­raq Stan­dart­laş­dır­ma, Met­ro­lo­gi­ya və Pa­tent üz­rə Döv­lət Ko­mi­tə­si­nin struk­tu­ru da­ha da tək­mil­ləş­di­ri­lib.

Vi­da­di XU­DA­ŞOV

Ya­zı Stan­dart­laş­dır­ma, Met­ro­lo­gi­ya və Pa­tent üz­rə Döv­lət Ko­mi­tə­si və Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim et­mək üçün­dür.