Key­fiy­yət in­fras­truk­tu­ru­nun in­ki­şa­fı rə­qa­bə­tə­da­vam­lı ix­rac məh­sul­la­rı is­teh­sa­lı­nın va­cib ami­li­dir

Son il­lər­də Azər­bay­can­da yer­li məh­sul­la­rın ix­ra­cı­nın sti­mul­laş­dı­rıl­ma­sı sa­hə­sin­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lən komp­leks təd­bir­lər sə­mə­rə­li nə­ti­cə­lər ve­rir. Öl­kə­miz­də is­teh­sal sa­hib­kar­lı­ğı­nın in­ki­şa­fı is­ti­qa­mə­tin­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lən təd­bir­lər, nə­ti­cə eti­ba­ri­lə, rə­qa­bə­tə­da­vam­lı məh­sul is­teh­sa­lı­na tə­kan ve­rib.

İn­fras­truk­tu­run müa­sir­ləş­di­ril­mə­si, key­fiy­yət in­fras­truk­tu­ru sa­hə­lə­ri­nin in­ki­şa­fı, iş adam­la­rı­na is­teh­sal­yö­nüm­lü mü­əs­si­sə­lə­rin açıl­ma­sı üçün döv­lə­tin gü­zəşt­li kre­dit­lə­ri­nin ve­ril­mə­si, in­ves­ti­si­ya­la­rın cəlb edil­mə­si­nə ma­ne olan bü­rok­ra­tik amil­lə­rin ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı, elə­cə də elek­tron xid­mət­lə­rin həc­mi­nin ge­niş­lən­di­ril­mə­si təd­bir­lə­ri bu ba­xım­dan mü­hüm əhə­miy­yət kəsb edir. Xü­su­si­lə də Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­ye­vin rəh­bər­li­yi ilə uzun il­lər­dir key­fiy­yət in­fras­truk­tu­ru sa­hə­lə­ri­nin in­ki­şa­fı­nın xü­su­si diq­qət mər­kə­zin­də sax­lan­ma­sı key­fiy­yət­li və rə­qa­bə­tə­da­vam­lı məh­sul is­teh­sa­lın­da cid­di və əsas­lı dö­nü­şə im­kan ya­ra­dıb.  

Qaf­qa­zın ilk yox­la­ma köş­kün­dən ko­mi­tə­yə qə­dər ge­dən yol

Öl­kə iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın şa­xə­lən­di­ril­mə­si­ni sü­rət­lən­dir­mək, qey­ri-neft sek­to­ru­nun yük­sək in­ki­şa­fı­nı, ix­rac və rə­qa­bət im­kan­la­rı­nı ge­niş­lən­dir­mək ba­xı­mın­dan Stan­dart­laş­dır­ma, Met­ro­lo­gi­ya və Pa­tent üz­rə Döv­lət Ko­mi­tə­si­nin fəa­liy­yət sa­hə­lə­ri müa­sir döv­rün ça­ğı­rış­la­rı, ha­zır­kı mər­hə­lə üçün qar­şı­ya qo­yu­lan tə­ləb­lə­rin ic­ra­sı və sa­hib­kar­lı­ğın in­ki­şa­fı üçün əsas alət ro­lu­nu oy­na­maq­da­dır. Bəs adı­çə­ki­lən ko­mi­tə ne­cə ya­ra­dıl­dı, onun ya­ra­dıl­ma­sı han­sı zə­ru­rət­dən mey­da­na çıx­dı?

Ta­ri­xi fakt­la­ra gö­rə, 1906-cı il­də Ba­kı­da 4 nə­fər­dən iba­rət tər­kib­də 25 nöm­rə­li yox­la­ma köş­kü fəa­liy­yə­tə baş­la­yıb. Elə hə­min il­də, Qaf­qaz­da ilk də­fə ola­raq, Ba­kı şə­hə­rin­də ölç­mə və çə­ki va­si­tə­lə­ri­nin yox­lan­ma­sı mən­tə­qə­lə­ri təş­kil olu­nub. 1926-cı il­də bü­tün öl­kə əra­zi­sin­də elek­trik say­ğac­la­rı­nın də­qiq­li­yi­nin məc­bu­ri yox­lan­ma­sı ba­rə­də qə­rar qə­bul edi­lib. 1931-ci il­də ölç­mə və çə­ki va­si­tə­lə­ri­nin yox­lan­ma­sı pa­la­ta­sı stan­dart­laş­dır­ma üz­rə bü­ro şək­lin­də təş­kil olu­nub. 1966-cı il­də Azər­bay­can SSR Na­zir­lər So­ve­ti tər­ki­bin­də ya­ra­dıl­mış Stan­dart­laş­dır­ma üz­rə Ko­mi­tə­yə res­pub­li­ka əhə­miy­yət­li stan­dart­la­ra və ölç­mə va­si­tə­lə­ri­nə döv­lət nə­za­rə­ti la­bo­ra­to­ri­ya­sı, ey­ni funk­si­ya­lı Ki­ro­va­bad ra­yo­nu (ha­zır­kı Gən­cə şə­hə­ri) la­bo­ra­to­ri­ya­sı və 39 mü­vəq­qə­ti mən­tə­qə da­xil edi­lib. 

Azər­bay­can müs­tə­qil­lik əl­də et­dik­dən son­ra res­pub­li­ka­mız­da stan­dart­laş­dır­ma və met­ro­lo­gi­ya üz­rə döv­lət si­ya­sə­ti Na­zir­lər Ka­bi­ne­ti tər­ki­bin­də fəa­liy­yət gös­tə­rən Stan­dart­laş­dır­ma və Met­ro­lo­gi­ya Mər­kə­zi tə­rə­fin­dən apa­rı­lıb. 2001-ci il­də Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Stan­dart­laş­dır­ma, Met­ro­lo­gi­ya və Pa­tent üz­rə Döv­lət Agent­li­yi ya­ra­dı­lıb. 2008-ci il­də isə Döv­lət Agent­li­yi­nin ba­za­sın­da Stan­dart­laş­dır­ma, Met­ro­lo­gi­ya və Pa­tent üz­rə Döv­lət Ko­mi­tə­si ya­ra­dı­lıb. Adı­çə­ki­lən ko­mi­tə tex­ni­ki tən­zim­lə­mə, stan­dart­laş­dır­ma, met­ro­lo­gi­ya, uy­ğun­lu­ğun qiy­mət­lən­di­ril­mə­si, ak­kre­di­ta­si­ya, key­fiy­yə­tin ida­rə edil­mə­si və sə­na­ye mül­kiy­yə­ti ob­yekt­lə­ri­nin mü­ha­fi­zə­si sa­hə­lə­rin­də döv­lət si­ya­sə­ti­ni və tən­zim­lən­mə­si­ni hə­ya­ta ke­çi­rir. 2012-ci il­də isə Ko­mi­tə ya­nın­da Tex­ni­ki Tən­zim­lə­mə və Stan­dart­laş­dır­ma üz­rə Döv­lət Nə­za­rə­ti Xid­mə­ti, Ko­mi­tə ya­nın­da Döv­lət Met­ro­lo­gi­ya Xid­mə­ti, Ko­mi­tə ya­nın­da Döv­lət Ak­kre­di­ta­si­ya Xid­mə­ti və 2013-cü il­də isə Azər­bay­can Stan­dart­laş­dır­ma və Ser­ti­fi­kat­laş­dır­ma İns­ti­tu­tu ya­ra­dı­lıb. Ha­zır­da sö­zü­ge­dən qu­ru­mun 10 sa­hə üz­rə tex­ni­ki ko­mi­tə­si fəa­liy­yət gös­tə­rir.

Stan­dart­lar öl­kə iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın in­ki­şa­fın­da bö­yük rol oy­na­yır

Qeyd edək ki, key­fiy­yət in­fras­truk­tu­ru sa­hə­lə­ri ara­sın­da stan­dart­laş­dır­ma, məh­su­lun və xid­mət­lə­rin key­fiy­yə­ti­nin yük­səl­dil­mə­si­ni tə­min edən nor­ma­tiv sə­nəd­lər sis­te­min­də isə stan­dart­lar əsas yer­lər­dən bi­ri­ni tu­tur. Stan­dart­lar­da key­fiy­yə­tin əsas gös­tə­ri­ci­lə­ri və bu gös­tə­ri­ci­lə­rin xa­rak­te­ris­ti­ka­sı mü­əy­yən­ləş­di­ri­lir. Stan­dart­lar elm və tex­ni­ka­nın son nai­liy­yət­lə­ri­ni özün­də cəm­ləş­di­rir. Ona gö­rə də on­lar öl­kə iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın in­ki­şa­fın­da bö­yük rol oy­na­yır. Çün­ki stan­dart­lar qa­baq­cıl təc­rü­bə­nin, mü­tə­rəq­qi üsul­la­rın ge­niş ya­yıl­ma­sı üçün im­kan ya­ra­dır.

Xa­tır­la­daq ki, 2016-cı il­də Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Pre­zi­den­ti­nin fər­man və sə­rən­cam­la­rın­da, döv­lət proq­ram­la­rın­da, Na­zir­lər Ka­bi­ne­ti­nin mü­va­fiq qə­rar və sə­rən­cam­la­rın­da tex­ni­ki tən­zim­lə­mə və stan­dart­laş­dır­ma sa­hə­si­nə aid olan təd­bir­lə­rin ic­ra­sı­nın tə­min olun­ma­sı, öl­kə­nin tex­ni­ki nor­ma­tiv ba­za­sı­nın tək­mil­ləş­di­ril­mə­si və müa­sir bey­nəl­xalq təc­rü­bə­yə uy­ğun­laş­dı­rıl­ma­sı ilə əla­qə­dar qi­da məh­sul­la­rı, in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı, eko­lo­gi­ya, tu­rizm, key­fiy­yə­tin ida­rə olun­ma­sı, me­bel, sə­na­ye, met­ro­lo­gi­ya və neft-qaz sa­hə­lə­ri üz­rə tex­ni­ki ko­mi­tə­lər tə­rə­fin­dən ye­ni stan­dart­la­rın ha­zır­lan­ma­sı üz­rə bir sı­ra iş­lər gö­rü­lüb. Be­lə ki, ke­çən il 12 stan­dart iş­lə­nə­rək döv­lət qey­diy­ya­tı­na alı­nıb. Bun­dan əla­və, döv­lət baş­çı­sı­nın "Av­to­mo­bil nəq­liy­ya­tı haq­qın­da" Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Qa­nu­nun­da də­yi­şik­lik­lər edil­mə­si ba­rə­də "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın 2015-ci il 29 may ta­rix­li, 1303-IVQD nöm­rə­li Qa­nu­nu­nun tət­bi­qi haq­qın­da" Fər­ma­nın­da nə­zər­də tu­tul­muş tap­şı­rıq­la­rın ic­ra­sı ilə əla­qə­dar, BMT-nin Av­ro­pa İq­ti­sa­di Ko­mis­si­ya­sı­nın qay­da­la­rı əsa­sın­da 75 döv­lət stan­dar­tı təs­diq edi­lə­rək stan­dart­laş­dır­ma üz­rə tex­ni­ki nor­ma­tiv-hü­qu­qi akt­la­rın döv­lət fon­du­na da­xil edi­lib. BMT-nin Av­ro­pa İq­ti­sa­di Ko­mis­si­ya­sı­nın qay­da­la­rı əsa­sın­da ha­zır­lan­mış və təs­diq olun­muş 7 döv­lət stan­dar­tı Hü­qu­qi Akt­la­rın Döv­lət Re­yes­tri­nə da­xil edi­lib.

Stan­dart­laş­dır­ma sa­hə­si­nin in­ki­şa­fı öl­kə iq­ti­sa­diy­ya­tı­nı güc­lən­di­rə­cək

Stan­dart­laş­dır­ma, Met­ro­lo­gi­ya və Pa­tent üz­rə Döv­lət Ko­mi­tə­si­nin səd­ri Ra­miz Hə­sə­nov KİV-ə açıq­la­ma­sın­da bil­di­rib ki, Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev döv­lət or­qan­la­rı qar­şı­sın­da öl­kə iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın dün­ya iq­ti­sa­diy­ya­tı­na in­teq­ra­si­ya olun­maq, dün­ya ba­za­rı­na çıx­maq və pers­pek­tiv­də onun fə­al sub­yek­ti­nə və iş­ti­rak­çı­sı­na çev­ril­mək, müa­sir bey­nəl­xalq iq­ti­sa­di mü­na­si­bət­lər sis­te­mi­nin im­kan­la­rın­dan da­ha ge­niş və sə­mə­rə­li is­ti­fa­də et­mək ki­mi mü­hüm və­zi­fə­lər qo­yub. Dün­ya­da baş ve­rən iq­ti­sa­di və si­ya­si ça­ğı­rış­la­ra adek­vat ca­vab ve­ril­mə­si, Azər­bay­ca­nın post­neft era­sı­na uğur­lu ad­dım at­ma­sı üçün iq­ti­sa­diy­ya­tı­mı­zın rə­qa­bət­qa­bi­liy­yət­li­li­yi­nin ar­tı­rıl­ma­sı, ye­ni və müa­sir ya­naş­ma­lar əsa­sın­da ix­rac­yö­nüm­lü mal, məh­sul və xid­mət­lə­rin dün­ya ba­zar­la­rı­na çı­xa­rıl­ma­sı ilə bağ­lı struk­tur is­la­hat­la­rı­na baş­la­nıb: "Sa­da­la­nan mə­qam­lar sis­tem­li ya­naş­ma tə­ləb edir ki, bu da, öz növ­bə­sin­də, Azər­bay­can iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın re­al sek­to­ru­nun in­ki­şa­fı üçün mü­va­fiq is­la­hat­la­rı zə­ru­ri edir. Bey­nəl­xalq təc­rü­bə­dən ya­rar­lan­maq qar­şı­ya qo­yu­lan bü­tün bu və­zi­fə­lə­rə na­il ol­maq üçün va­si­tə­dir. Bu müs­tə­vi­də tex­ni­ki tən­zim­lə­mə və stan­dart­laş­dır­ma sa­hə­sin­də Ümum­dün­ya Ti­ca­rət Təş­ki­la­tı (ÜTT), Bey­nəl­xalq Stan­dart­laş­dır­ma Təş­ki­la­tı (İSO), Av­ro­pa Stan­dart­laş­dır­ma Ko­mi­tə­si (CEN), BMT-nin Kənd Tə­sər­rü­fa­tı Təş­ki­la­tı­nın "Co­dex Ali­men­ta­ri­us" Ko­mis­si­ya­sı, İs­lam Öl­kə­lə­ri­nin Stan­dart və Met­ro­lo­gi­ya İns­ti­tu­tu (SMİ­İC), Re­gi­on­la­ra­ra­sı Stan­dart­laş­dır­ma Bir­li­yi (BASB), Bey­nəl­xalq Elek­tro­tex­ni­ka Ko­mis­si­ya­sı (İEC) və MDB-nin Stan­dart­laş­dır­ma, Met­ro­lo­gi­ya və Ser­ti­fi­kat­laş­dır­ma üz­rə Döv­lət­lə­ra­ra­sı Şu­ra­sı çər­çi­və­sin­də əmək­daş­lı­ğı qeyd et­mək olar".

Ra­miz Hə­sə­nov de­yib ki, stan­dart­laş­dır­ma sa­hə­si öl­kə iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın güc­lən­di­ril­mə­si­nin və yer­li sə­na­ye­nin rə­qa­bət im­kan­la­rı­nın ar­tı­rıl­ma­sı­nın əsas alət­lə­rin­dən bi­ri­dir. Ko­mi­tə səd­ri stan­dart­laş­dır­ma üz­rə tex­ni­ki ko­mi­tə­lə­rin ya­ra­dıl­ma­sı, on­la­rın bey­nəl­xalq təc­rü­bə­yə uy­ğun­laş­dı­rıl­ma­sı və bu tex­ni­ki ko­mi­tə­lər çər­çi­və­sin­də bey­nəl­xalq stan­dart­lar­la har­mo­ni­zə edil­miş ye­ni mil­li stan­dart­la­rın ha­zır­lan­ma­sı­nın qar­şı­da du­ran baş­lı­ca və­zi­fə­lər­dən ol­du­ğu­nu xü­su­si vur­ğu­la­yıb: "Mə­sə­lən, sə­na­ye­nin in­fras­truk­tur tə­mi­na­tı­nın yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı məq­sə­di­lə ya­ra­dıl­mış "Sə­na­ye məh­sul­la­rı­nın stan­dart­laş­dı­rıl­ma­sı üz­rə" Tex­ni­ki Ko­mi­tə­nin əsas məq­sə­di öl­kə­də is­teh­sal olu­nan sə­na­ye məh­sul­la­rı­nın xa­ri­ci ba­za­ra çı­xı­şı­nın tə­min edil­mə­si və rə­qa­bət qa­bi­liy­yə­ti­nin ar­tı­rıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də ye­ni bey­nəl­xalq tə­ləb­lə­rə ca­vab ve­rən mil­li stan­dart­la­rın iş­lə­nib ha­zır­lan­ma­sı və bu sa­hə­də fəa­liy­yət gös­tə­rən bey­nəl­xalq tex­ni­ki ko­mi­tə­lər­lə əla­qə­lə­rin ge­niş­lən­di­ril­mə­si­dir".

Yer­li məh­sul­la­rı­mı­zın möv­cud və ye­ni ix­rac ba­zar­la­rı­na çı­xış im­kan­la­rı ge­niş­lə­nə­cək

İq­ti­sa­diy­yat Na­zir­li­yi­nin mət­bu­at ka­ti­bi Ab­bas Əli­yev isə qeyd edir ki, id­xal­dan ası­lı­lı­ğın azal­dıl­ma­sı və qey­ri-neft məh­sul­la­rı­nın ix­ra­cı­nın ge­niş­lən­di­ril­mə­si Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin so­si­al-iq­ti­sa­di si­ya­sə­ti­nin əsas is­ti­qa­mət­lə­rin­dən bi­ri­dir. Ona gö­rə də döv­lət baş­çı­sı­nın "Xa­ri­ci öl­kə­lə­rə ix­rac mis­si­ya­la­rı­nın təş­ki­li­nə, xa­ri­ci ba­zar­la­rın araş­dı­rıl­ma­sı və mar­ke­tinq fəa­liy­yə­ti­nə, "Ma­de in Azer­bai­jan" bren­di­nin xa­ri­ci ba­zar­lar­da təş­vi­qi­nə, yer­li şir­kət­lə­rin ix­rac­la bağ­lı xa­ri­ci öl­kə­lər­də ser­ti­fi­kat və pa­tent­lər al­ma­sı­na, ix­rac­la əla­qə­li təd­qi­qat-in­ki­şaf proq­ram və la­yi­hə­lə­ri­nə çə­ki­lən xərc­lə­rin döv­lət büd­cə­si he­sa­bı­na ödə­ni­lən his­sə­si­nin mü­əy­yən­ləş­di­ril­mə­si və ödə­nil­mə me­xa­niz­mi­nin tən­zim­lən­mə­si Qay­da­sı­nın təs­diq olun­ma­sı haq­qın­da" 5 ok­tyabr 2016-cı il ta­rix­li Fər­ma­nı ix­rac qa­bi­liy­yət­li məh­sul is­teh­sa­lı­nın ge­niş­lən­mə­si­nə, məh­sul­la­rın key­fiy­yə­ti­nin da­ha da yax­şı­laş­ma­sı­na, elə­cə də yer­li və xa­ri­ci ba­zar­lar­da rə­qa­bə­tə­da­vam­lı məh­sul­la­rın çe­şid­lə­ri­nin ar­tı­rıl­ma­sı­na mü­hüm töh­fə ve­rir. Bu sə­nəd­də əks olu­nan dəs­tək me­xa­nizm­lə­ri il­kin is­teh­sal pro­se­sin­dən baş­la­ya­raq məh­su­lun ix­ra­cı­nın re­al­laş­dı­rıl­ma­sı­na qə­dər bü­tün fa­za­la­rı əha­tə edir: "Fər­ma­nın ic­ra­sı is­ti­qa­mə­tin­də ar­tıq Çi­nin Hon­konq Xü­su­si İn­zi­ba­ti Əra­zi­si­nə və Qu­an­cou şə­hə­ri­nə, elə­cə də Bir­ləş­miş Ərəb Əmir­lik­lə­ri­nin Du­bay şə­hə­ri­nə ix­rac mis­si­ya­la­rı təş­kil edi­lib. Çi­nə təş­kil edil­miş ix­rac mis­si­ya­sı za­ma­nı 500 min şü­şə Azər­bay­can şə­ra­bı­nın Çi­nə ix­ra­cı­na da­ir mü­qa­vi­lə im­za­la­nıb və məh­sul ix­ra­cı­na baş­la­nıb. Du­ba­ya təş­kil olun­muş ix­rac mis­si­ya­sı za­ma­nı əl­də olun­muş ra­zı­lı­ğa əsa­sən, 18 ton nar şi­rə­si və 200 to­na ya­xın al­ma ix­rac edi­lib. Öl­kə­mi­zin rə­qa­bət­qa­bi­liy­yət­li məh­sul­la­rı­nın ix­ra­cı­nın təş­viq edil­mə­si məq­sə­di­lə Be­la­rus­da və Uk­ray­na­da ti­ca­rət evi­nin ya­ra­dıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də iş­lər da­vam et­di­ri­lir. Ru­si­ya və bir sı­ra di­gər öl­kə­lər­də isə ti­ca­rət nü­ma­yən­də­lə­ri­nin fəa­liy­yə­ti nə­zər­də tu­tu­lur. Bun­lar­dan əla­və, ix­rac im­kan­la­rı­nın aş­kar edil­mə­si və ye­ni ba­zar­la­ra çıx­maq üçün əla­və şə­rai­tin ya­ra­dıl­ma­sı, xa­ri­ci ti­ca­rət tə­rəf­daş­la­rı ilə mü­na­si­bət­lə­rin ge­niş­lən­di­ril­mə­si, bey­nəl­xalq stan­dart­la­ra ca­vab ve­rən rə­qa­bə­tə­da­vam­lı yer­li is­teh­sal məh­sul­la­rı­nın dün­ya ba­zar­la­rı­na çı­xa­rıl­ma­sı, ix­rac po­ten­sia­lı­nın güc­lən­di­ril­mə­si ba­xı­mın­dan sa­hib­kar­la­ra əla­və dəs­tək üçün na­zir­li­yi­miz­də www.ex­port.az ix­rac por­ta­lı ya­rat­mı­şıq. Bir söz­lə, qey­ri-neft məh­sul­la­rı­nın ix­ra­cı­nın sti­mul­laş­dı­rıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lən komp­leks təd­bir­lər, o cüm­lə­dən mü­va­fiq dəs­tək təd­bir­lə­ri ix­rac fəa­liy­yə­ti ilə məş­ğul olan sa­hib­kar­la­rın sa­yı­nın, ix­rac məh­sul­la­rı­nın çe­şi­di­nin və həc­mi­nin art­ma­sı­na, həm­çi­nin, xa­ri­ci ba­zar­lar­da Azər­bay­can mən­şə­li məh­sul­la­rın möv­cud və ye­ni ix­rac ba­zar­la­rı­na çı­xış im­kan­la­rı­nın ge­niş­lən­mə­si­nə öz töh­fə­si­ni ve­rə­cək".

İra­də SA­RI­YE­VA

Stan­dart­laş­dır­ma, Met­ro­lo­gi­ya və Pa­tent üz­rə Döv­lət Ko­mi­tə­si və Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim edi­lir.