Dünya neft bazarında qeydə alınan dəyişikliklər bu məhsul satışından əldə edilən gəlirlərin daha çox artmağa başlayacağını istisna etmir. Bu sıraya Azərbaycan da aiddir və ölkəmizin neft gəlirlərinin artmasını şərtləndirəcək amil heç də təkcə bu məhsulun qiyməti ilə bağlı deyil. Proseslərin gedişi göstərir ki, yaxın tezlikdə Azərbaycan daha çox həcmdə Orta Asiya neftinin dünya bazarlarına çıxarılmasında əsas tranzit məkanlardan biri statusunu qazanacaq.
Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, artıq hasilatın azalması yenidən qiymətlərə əsaslı surətdə təsir göstərməkdədir. "Bloomberg" agentliyinin hazırladığı hesabatda deyilir ki, Neft İxrac edən Ölkələr Təşkilatına (OPEK) üzv olan ölkələr cari ilin mart ayında gündəlik neft hasilatını orta hesabla 200 min barrel azaldaraq 32 milyon 95 min barrelə çatdırıb. Hesabata görə, martda Nigeriya və Liviya neft hasilatını maksimum azaldıb. Həmin ölkələr üzrə azalma müvafiq olaraq 130 min barrel və 80 min barrel olub. Səudiyyə Ərəbistanı isə martda neft hasilatını sutkada 70 min barrel artırıb. Səudiyyə Ərəbistanı, neft hasilatını artırmasına baxmayaraq, OPEK üzrə götürdüyü öhdəliyə sadiq qalıb.
OPEK-ə üzv olan və kartelə daxil olmayan ölkələrin neft hasilatının azaldılması ilə bağlı Vyana razılaşmasına uyğun olaraq, Azərbaycan da cari ilin mart ayı ərzində gündəlik neft hasilatı ilə bağlı məlumatları Birgə Monitorinq Komitəsinin Müştərək Texniki Komissiyasına təqdim edib. Həmin məlumatlara əsasən, cari ilin mart ayı ərzində respublika üzrə gündəlik neft hasilatı 733,3 min barrel olub. Beləliklə, 11 ölkənin 2017-ci il yanvarın 1-dən gündəlik neft hasilatını 558 min barrel azaltmaq barədə razılaşması çərçivəsində Azərbaycan hasilatı sutkada 35 min barrel azaltmaqla bağlı götürdüyü öhdəliyi tam yerinə yetirib. Qeyd edək ki, yanvar ayı ərzində respublika üzrə gündəlik neft hasilatı 793,9 min barrel, fevral ayında isə 776,4 min barrel olub. Xatırladaq ki, ötən il noyabrın 30-da OPEK üzrə gündəlik neft hasilatının 1,2 milyon barrel azaldılaraq 32,5 milyon barrelə endirilməsi barədə razılıq əldə olunub. Dekabrın 10-da isə Vyanada OPEK üzvləri ilə təşkilata daxil olmayan 11 ölkə, o cümlədən Azərbaycan ümumi hasilatın sutkada 558 min barrel azaldılması barədə sazişə imza atıb. Saziş bu ilin birinci yarısı üçün bağlanıb və onun müddətinin uzadılması imkanı nəzərdə tutulub. Artıq qeyd olunan istiqamətdə fəal müzakirələr gedir. Belə bir vaxtda neft ehtiyatlarının azalması da bu məhsulun qiymətini artırır. ABŞ-ın "Vortexa" informasiya-araşdırma şirkətinin neft sektoru üzrə analitikləri isə bildirir ki, indiki vəziyyətdə mövcud neft ehtiyatları və neftlə yüklənmiş gəmilərin məcmu həcmi 3 aprel tarixinə 812 milyon barrel təşkil edib. Şirkətin hesabatına görə, 2017-ci il yanvarın 1-nə məcmu qlobal neft ehtiyatları 978 milyon barrel təşkil edib. Bu da ilk rübdə ehtiyatların 166 milyon barrel və ya 17% azaldığını göstərir. "Vortexa"nın ekspertləri neft ehtiyatlarının gözlənildiyindən daha sürətlə azaldığını bildirib. Artıq bütün bunlar dünya bazarlarında neftin qiymətini kəskin artırır. Son məlumatlara görə, "AzəriLayt" markalı neftin bir barrelinin qiyməti isə 0,68 dollar bahalaşaraq 54,4 dollar təşkil edib. Qiymət həddinin bu gedişlə tezliklə 60 dollarlıq həddi keçməsi gözlənir və bu da ölkəmizin neft gəlirlərinin daha çox artması deməkdir. Amma yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Azərbaycan həm də Orta Asiyanın neft tranzitindən daha çox gəlir götürə bilər. Xatırladaq ki, indiyə qədər Türkmənistan və Qazaxıstanda hasil edilən neftin bir hissəsi məhz Azərbaycan üzərindən dünya bazarlarına çıxarılır. Amma görünən odur ki, Qazaxıstan bu həcmi daha çox artırmaq istəyir. Söhbət Qazaxıstanın "Kaşaqan" yatağından hasil olunan neftin Bakı-Tiflis-Ceyhan əsas ixrac boru kəməri ilə nəqlindən gedir və rəsmi Astana bu prosesdə maraqlıdır. Məsələ Qazaxıstanın energetika naziri Kanat Bozumbayevlə onun azərbaycanlı həmkarı Natiq Əliyev arasında da müzakirə olunub. Qeyd edək ki, Qazaxıstan neftinin Avropa bazarlarına nəql edilməsi üçün əsas mənbə Xəzər dənizinin Qazaxıstan sektorunda yerləşən məhz bu yataq hesab edilir. "Kaşaqan" neft yatağı Xəzər dənizinin Qazaxıstana aid hissəsində yerləşir və 2000-ci ildə istifadəyə verilib. Bu yataq son 30 ildə açılan ən iri neft yataqlarından hesab olunur. Yatağın neft ehtiyatlarının həcmi 4,8 milyard ton, yataqdakı məcmu karbohidrogen ehtiyatı isə 38 milyard barrel təşkil edir. Bu yataqdan çıxan neftin bir hissəinin Azərbaycan üzərindən nəqli isə ölkəyə daha böyük miqdarda valyuta gəlişini təmin edəcək.
Tahir TAĞIYEV
