Maliyyə bazarlarında son vəziyyətin təhlili əhalinin xarici valyuta, xüsusən də dollara tələbinin əhəmiyyətli dərəcədə azaldığını göstərir. Elə bunun nəticəsidir ki, son valyuta hərraclarında dollar bahalaşsa da, onun banklardakı satış qiymətində hansısa yüksəliş qeydə alınmayıb. Hətta əksinə, bəzi banklar növbəti dəfə dolların satış qiymətini aşağı salıb.
Son məlumatlara əsasən, bir sıra kommersiya bankları dolların satış kursunu növbəti dəfə ucuzlaşdırıb. Məsələn, "Bank of Baku", "NBC Bank", "Nikoil Bank", "Yapı Kredi Bank Azərbaycan", "Bank Avrasiya" və "Atabank" dolların satış kursunu 1.78 manatdan da aşağı salıb. Dolların alış kursunda da eyni hal müşahidə olunur. Məsələn, "Unibank" və "NBC Bank" dolların alış kursunu ucuzlaşdırıb.
Ekspertlər banklarda qeydə alınan tendensiyanın hələ müəyyən müddət davam edəcəyini proqnozlaşdırır. Bunun isə bir sıra vacib səbəbləri var. Əvvəla, son durum Azərbaycanda dollar ajiotajının səngidiyini göstərir. Məhz bu səbəbdən əhalinin dollara tələbi kəskin azalıb. Digər tərəfdən Azərbaycan iqtisadiyyatında idxal məhsullarının xüsusi çəkisi sürətlə azalır. Belə vəziyyətdə ölkə xaricinə çıxan dollar azalır. Bu da öz növbəsində dollara tələbi aşağı salır. Daha bir önəmli faktor isə iqtisadiyyatda manata tələbin artmasıdır. Özü də bu o fonda baş verir ki, dövriyyədə manat kütləsi azalır. Mərkəzi Bankın məlumatına əsasən, bu il martın 1-nə pul bazası 6 milyard 987 milyon manat təşkil edib. Bu, 1 ay əvvəllə müqayisədə 344,7 milyon manat və ya 4,7% azalma deməkdir. İlin əvvəli ilə müqayisədə isə bu göstərici 873,5 milyon manat və yaxud 11,11% azdır. Bütün bunlar
Mərkəzi Bankın sərt pul-kredit siyasəti yeritməsi fonunda yaşanır. Məqsəd inflyasiya səviyyəsinin yüksəlməsinin qarşısını almaq, ölkədə dollarlaşma prosesini cilovlamaq, manatın məzənnəsinin ucuzlaşmasını məhdudlaşdırmaqdır. Cari ildə baş bank pul bazasının həcmini azaltmaq istiqamətində fəaliyyətini daha da gücləndirib. Qurumun 2017-ci il üçün pul siyasətinin əsas istiqamətlərinə dair bəyanatında da qeyd edilir ki, əlverişsiz qlobal iqtisadi konyunktura və iqtisadiyyatın struktur transformasiyası şəraitində makroiqtisadi sabitliyin təmin edilməsi 2017-ci ildə Mərkəzi Bankın qarşısında duran ən mühüm vəzifəni təşkil edəcək. Odur ki, ilin əvvəlinə nisbətən nağd pul kütləsi həcminin 11%-dən çox azalması təbii qarşılanmalıdır.
İqtisadçı Pərviz Heydərov bildirir ki, bu proses, demək olar ki, bu il bütün il ərzində davam edəcək: "Bu baxımdan pul kütləsinin azaldılması siyasəti başadüşüləndir. Nə vaxt ölkənin valyuta bazarında sabitlik yaranacaq, bank sektoru böhrandan çıxacaq, yerli istehsal üçün stimulaşdırıcı şərait yaranacaq, o vaxt pul bazası ilə bağlı siyasət də dəyişəcək".
Burada bir məqamı da qeyd edək ki, 2014-cü ildə ölkədə dövriyyədə olan pul bazasının həcmi 11-12 milyard manat təşkil edirdi. Bu həcmi həmin dövrdə dolların məzənnəsi ilə ifadə etsək, 13-14 milyard dollar təşkil edirdi. Amma hazırda inflyasiya və manatın məzənnəsini qorumaq uğrunda çarpışan Mərkəzi Bank dövriyyədəki pulu yığmağa davam edir. Yuxarda qeyd olunduğu kimi, pul kütləsinin həcmi 6 milyard 987 milyon manata düşüb. Bu isə hazırkı məzənnə ilə 3 milyard 900 milyon dollar deməkdir. Yəni dövriyyədə cəmi bu qədər dollara ehtiyacı olan manat hərəkət edir. Azərbaycanın idxalı azaltması ilə bağlı bu ehtiyacın daha da azalması gözlənir. Beləliklə də, yaranmış vəziyyət manata tələbin daha da artmasına rəvac verəcək və təbii ki, bu hal onun xarici valyutalar qarşısında möhkəmlənməsini də istisna etmir. Bu da, öz növbəsində, bankların qarşıdakı dövr ərzində dollar satışı kursu siyasətinə təsir edəcək. Yəni banklarda dolların satış kursunun artmasını gözləməyə dəyməz. Əksinə, dollara tələbin azalması fonunda ABŞ valyutasının satış qiymətlərinin aşağı düşməsi istisna olunmur.
Xatırladaq ki, son günlərə qədər əksər hallarda bəzi banklar dolların alış kursunu aşağı müəyyənləşdirirdi. Bəzən isə alış və satış kursu arasında hər 100 dollarda 10-15 manat fərq olurdu. Bu da onu göstərirdi ki, bankların dolların alış və satış kursu arasında böyük fərq varsa, deməli, nə satış, nə də alış məzənnələri realdır. Amma indi bu vəziyyət də dəyişir. Bankların dolların alış və satış kursu arasında qoyduğu fərq artıq çox azdır və əksər hallarda 5 manatı belə keçmir. Amma dollara azalan tələb fonunda bu fərqin daha da aşağı düşməsi gözlənir.
Tahir TAĞIYEV
