Son zamanlar Azərbaycan Mərkəzi Bankının həyata keçirdiyi inzibati islahatlar və bank sektorundakı son dəyişikliklərdən sonra banklar kütləvi kreditləşməni dayandırıb. Bu amil respublika ərazisində lombardların fəaliyyətinə geniş imkanlar yaradıb. Söhbət ondan gedir ki, hər il olduğu kimi, bu il də kreditlərə ehtiyac duyan vətəndaşların sayı kifayət qədərdir və onların sayı durmadan artır.
Ancaq kütləvi kredit təklif edən bankların yoxluğu, istehlak kreditləşməsinin dayandırılması ucbatından kredit axtaran vətəndaşlar lombardlara üz tutmaq məcburiyyətində qalıb. Hətta bu gün imkansız təbəqənin nümayəndələrinin çətin vəziyyətlərdə kömək üçün üz tutduqları ilk yerlərdən biri məhz lombarddır. Bu səbəbdən də əhalinin borclanmasında bir sıra problemlər özünü büruzə verməkdədir.

Ən ciddi problemlər isə lombardlarda girovun qiymətləndirilməsi mexanizminin olmaması üzündən onların girov götürdükləri qızılların, zinət əşyalarının, daş-qaşların və digər qiymətli əşyaların dəyərinin cüzi hissəsi müqabilində borcu yüksək faizlə verməsi ilə bağlıdır. Bundan əlavə, lombardlar tərəfindən bir sıra qanun pozuntularının həyata keçirilməsi ilə də bağlı məlumatlar yayılmaqdadır. Söhbət ondan gedir ki, bəzi vətəndaşlar özbaşına sözügedən əşyaları girov qoyur və əvəzində borc götürürlər. Amma onların ailə üzvlərinin bu məsələdən xəbəri olmur. Çünki lombardlar girov götürülməzdən və borc verilməzdən öncə vətəndaşlardan ailə üzvlərinin razılığı ilə bağlı hər hansı yazılı kağız tələb etmir. Digər problem də odur ki, lombardlar vətəndaşlar tərəfindən girov qoyulan qızılların, zinət əşyalarının, daş-qaşların və qiymətli əşyaların oğurluq olub-olmadığını aydınlaşdırmır. Qeyd edək ki, oğurlanmış qiymətli əşyaların girov qoyulması daha çox, banklardan fərqli olaraq, lombardlardan kredit almanın asan olması ilə əlaqələndirilir. Çünki lombardlar əmanətlərin və depozitlərin cəlb edilməsi baxımından kommersiya banklarının ən ciddi rəqiblərindən biridir və aztəminatlı insanlara borc verilməsində banklarla rəqabət aparır. Bundan əlavə, lombardlarda prosedurlar çox sadədir və kreditlər, yəni girov götürülən əşyanın əvəzinə verilən borclar qısa müddətə təqdim edilir. Başqa sözlə, lombardlarda şəxsiyyət vəsiqəsini təqdim etməklə və girov qoymaqla 1-2 saat ərzində borc pul götürmək mümkün olursa banklarda bu proses bir neçə gün çəkir. Üstəlik, vətəndaşlar yaxşı bilir ki, lombardlardan götürdükləri borcları və yaxud onların faizlərini geri qaytara bilmədikləri halda girov qoyduqları əşyalar geri qaytarılmır. Bu amil də lombardlara oğurluq qızılların, zinət əşyalarının və digər qiymətli əşyaların girov qoyulmasını, kreditləri aldıqdan sonra vətəndaşların lombardların fəaliyyət göstərdikləri əraziləri, hətta ölkəni belə tərk etmələrini asanlaşdırır.

Yuxarıda sadaladağımız problemlər isə lombardların fəaliyyətinə nəzarətin, demək olar ki yox səviyyəsində olması ilə əlaqələndirilir. Xatırladaq ki, maliyyə institutları, istər banklar, istər qeyri-bank kredit təşkilatları Azərbaycan Mərkəzi Bankından alınmış lisenziyalar əsasında fəaliyyət göstərir. Amma lombard fəaliyyəti göstərmək üçün lisenziya tələb olunmur. Yəni istənilən şəxs müəyyən qanunvericiliyə uyğun olaraq lombard yaradıb bu fəaliyyətlə məşğul ola bilər. Qeyd edək ki, 2002-ci ilədək lombardlar Maliyyə Nazirliyindən alınmış lisenziyalar əsasında fəaliyyət göstərirdi. Lakin həmin ildən etibarən adıçəkilən nazirliyin lombardlara nəzarəti aradan qaldırılıb. Başqa sözlə, 2002-ci ildə qeyd olunan fəaliyyət növünün lisenziyalaşdırılması dayandırılaraq Maliyyə Nazirliyinin siyahısından çıxarılıb. İndi hüquqi və fiziki şəxslərin sərbəst fəaliyyət növünə çevrilmiş lombardların fəaliyyəti Mülki Məcəllə və Vergi Məcəlləsi ilə tənzimlənir. Vətəndaşlar yerli vergi idarələrində qeydiyyatdan keçərək lombard kimi fəaliyyətə başlayırlar. Onların öz üzərinə götürdüyü öhdəliklər isə sadəcə vergiləri vaxtlı-vaxtında ödəməkdir. Əlavə edək ki, Mülki Məcəllədə qiymətli əşya lombard girovu kimi təsbit edilir. Bu isə o deməkdir ki, hətta Azərbaycan Mərkəzi Bankı da lombardların fəaliyyətinə nəzarəti həyata keçirmək səlahiyyətinə malik deyil. Ona görə də 2008-ci ildə ölkədə 300 lombard fəaliyyət göstərirdisə, 2011-ci ildə bu rəqəm 600-ə çatıb. Hazırda isə ölkə üzrə lombardların sayı 1000-i keçib.

Analoji problemlər banklarda da yaşanır. Ən ciddi məsələlərdən biri də girov götürülməklə vətəndaşla bank qurumları arasında müqavilələrin bağlanması ilə əlaqədardır. Söhbət ondan gedir ki, banklar və onların filalları girov qoyulacaq qızılın, zinət əşyalarının və digər qiymətli əşyaların oğurluq olub-olmaması ilə maraqlanmır. Digər tərəfdən, sözügedən bahalı əşyaları girov götürməzdən əvvəl banklar və ya onların filalları pul götürmək istəyən vətəndaşın ailə üzvlərinin razılığını almır. Yaxud girov əvəzinə pul verilməsi ilə bağlı müqavilənin bağlanması zamanı şahidlərdən və zəmanət verənlərdən istifadə olunmur. Bütün bunlar da bir sıra narazılıqlara səbəb olur. Hətta Bərdə rayonunda yaşayan və adının çəkilməsini istəməyən bir tanışım bildirir ki, onun qızı ailə üzvlərindən xəbərsiz seyfdəki qızıl və zinət əşyalarını Azərbaycanın tanınmış banklarından birinin Bərdə rayon fililalına girov qoyub və əvəzində 10 min manatadək kredit götürüb. Bir neçə həftədən sonra qızı başqasına qoşularaq qaçıb. Bankın filalından isə evə zəng edəndə telefonu qızın atası götürüb. Filialdan deyiblər ki, götürülən kreditin faizinin ödənilməsi vaxtı çatıb. Ata isə eşitdiklərindən şoka düşüb və bankın filialına gedərək məsələni aydınlaşdırmağa çalışıb: "Söhbət zamanı məlum oldu ki, bankın filialı qızıma girov əvəzinə pul verərkən şahid və zəmanət verən olmayıb. Hətta ailə üzvlərimizin razılığı belə alınmayıb. Mən bank filialının işçilərinə dedim ki, qızım qızıl və zinət əşyalarını seyfdən oğurlayıb və bankın filialına girov qoyaraq pul götürüb. İşin üstünün açılmasından qorxduğu üçün qızım başqa birisinə qoşularaq naməlum məkana qaçıb. Onun harda olduğunu bilmirik. O, mobil telefonlarının nömrələrini dəyişdirib. Yeni nömrələrini də bilmədiyimiz üçün nə mənim, nə də ailə üzvlərimizin onunla əlaqəsi yoxdur. Ancaq bankın filialı mübahisəli məsələyə aydınlıq gətirməkdən, girov qoyulmuş qızılları və zinət əşyalarını geri qaytarmaqdan imtina etdi".
Zərərçəkmiş əlavə edir ki, hətta həmin filialdan ona hədə-qorxu gəlinib ki, yerli hüquq-mühafizə orqanlarına və ya məhkəmə instansiyasına şikayət edərsə, onun qızının vəziyyəti daha da ağırlaşar: "Mənə dedilər ki, biz qanunvericilik əsasında girov götürmüşük və əvəzində kredit vermişik. Kimsə bizə bir şey edə bilməz. Şikayət etsən, sənin qızını tutduracağıq, qızıl və zinət əşyalarını da qaytarmayacağıq. Mən də çəkindim. Ona görə də şikayət etmədim".

Bankların və ya bank filallarının şahidsiz, zaminsiz və ailə üzvlərinin xəbəri olmadan girov götürməklə digər ailə üzvünə faizlə kredit verməsi, bu məsələdə pul verən tərəfin məsuliyyət daşımaması, girov qoyulacaq qızıl və zinət əşyalarının kimlərə məxsus olmasının, yaxud oğurluq olub-olmamasının dəqiqləşdirilməməsi isə ictimai narazılığı və narahatlığı artırmaqdadır.
Sözügedən məsələlərə münasibət bildirən İqtisadi Təşəbbüslərə Yardım İctimai Birliyinin eksperti Samir Əliyev deyir ki, bəzi hallarda bankların və onların filiallarının zəmanət tələb etməsi mümkündür. Çünki zəmanət ondan ötrüdür ki, müştəri pulu verməyəndə zaminə müraciət etsinlər. Amma qızıl girov qoyulanda zaminə ehtiyac olmur: "Yəni girov əvəzinə götürülən pul qaytarılmayanda qızıl satılır və kredit pulu götürülür. Ona görə zamin və ya şahid tələb olunmur. Digər tərəfdən, bu məsələdə digər ailə üzvü heç bir məsuliyyət daşımır. Məsuliyyət pulu götürənin üzərinə düşür". Onun dediyinə görə, girovu qoyan şəxs 18 yaşına çatıbsa, bu zaman pulun faizini, yaxud bütünlüklə kreditin qaytarılmasını digər ailə üzvündən tələb etməyə bankın və ya filialın haqqı yoxdur: "Bu problemi yalnız girov qoyan şəxs həll edə bilər. Yəni onun qarşısında iki çıxış yolu qalır: ya pulu qaytarıb qızılı götürür, ya da kredit pulunun əvəzinə qızıl və zinət əşyalarından imtina edir".
Mütəxəssis vurğulayır ki, girov götürən şəxsin atası evində, yaxud mənzilində qeydiyyatda olması əlavə problem yarada bilər: "Düzdür, girov kimi ev, torpaq sahəsi və digər daşınmaz əmlak qoyulmayıb, qızıl qoyulub. Amma problem ondadır ki sadəcə müqavilə sənədində valideynlərin mobil telefonlarının, yaxud ev telefonlarının nömrələri yazılıb. Digər tərəfdən, ailə üzvlərinin qızıllarının oğurlanıb banka, yaxud filala girov qoyulması cinayət tərkibli bir məsələdir. Ancaq valideynlərin belə bir oğurluqla bağlı hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət etməsi bir az inandırıcı görünmür. Bu məsələdə bank qurumlarını qınamağa dəyməz. Çünki daşınmaz əmlakın sənədi olur, amma qızıl və zinət əşyalarının yox. Bundan əlavə, bankları və onların filiallarını girov qoyulan əşyanın dəyəri maraqlandırır. Bu qurumlar üçün həmin əşyaların sahibi, kimliyi və vəzifəsi qətiyyən maraqlı deyil".

"AccessBank"dan isə bildirirlər ki, adıçəkilən bank qızıl və zinət əşyalarının girov götürülməsi ilə maraqlanmır. Ancaq bununla belə, sözügedən əşyaları girov götürən və əvəzinə kredit verən banklar və filallar var: "Hər bir bank, yaxud onun filialı girov götürərək əvəzində faizlə kredit verə bilər. Burada qanunsuz heç bir şey yoxdur. Sadəcə girov qoyulacaq daşınmaz əmlakın, avtomobilin sənədləri tələb olunur. Qızıl və zinət əşyalarının isə hər hansı bir sənədi olmur. Həmin əşyalar oğurluq olarsa, bu zaman girov qoyulan əşyaların, verilən kreditin və pulu götürən şəxsin gələcək taleyinə məhkəmə instansiyaları qərar verir".

Tanınmış hüquqşünas Müzəffər Baxışov isə vurğulayır ki, istənilən halda girov götürən bank və ya filial kredit verməkdə hər hansı bir məsuliyyət daşımır. Onun sözlərinə görə, 18 yaşına çatmış vətəndaşlar bank qabiliyyətli şəxslər sayılır. Ona görə də həmin adamlar girov qoymaqla pul əldə edə bilər: "Söhbət 18 yaşınadək şəxslərdən gedirsə, bankların onlara kredit verməyə hüquqi əsasları yoxdur. Digər tərəfdən, 18 yaşına çatmayan şəxs evdəki qızılları oğurlayıb banka apararsa, bu artıq oğurluq hadisəsidir və bu işlə yerli hüquq-mühafizə orqanları məşğul olmalıdır. Bundan başqa, girov qoyulmuş qızıl və zinət əşyalarının oğurluq olduğu təsdiqlənərsə, bu zaman onlara həbs qoyulur və kredit faizi ilə birlikdə tamamilə ödənildikdən sonra zərərçəkənə qaytarıla bilər".