Azərbaycana 40 qəpiyə idxal edilən 1 qutu siqaret ən azı bir manata satılır

Son illərdə Azərbaycanın yerli siqaretlərinin istehlak bazarından sıxışdırılıb çıxarılması, xarici istehsala məxsus siqaretlərin isə ölkəmizə ixracının və onların satış qiymətlərinin artması müşahidə olunur. Xatırladaq ki, təkcə bu ilin 5 ayında siqaretləri pərakəndə satış qiymətləri 14,5 faiz bahalaşıb. 2013-cü ilin yanvar-may aylarında isə bahalaşma 12,1 faiz idi. 2012-ci ildə Azərbaycandan 7680 min dollar dəyərində 2425 ton tütün ixrac edilib.
Ölkəyə 1353 ton tütün gətirilib. 2013-cü ilin 11 ayında ölkəmizə 306,3 milyon dollar məbləğində tütün məmulatı idxal edilib. Bu, 2012-ci ildəkindən 10,7 faiz çoxdur. 2012-ci ildə respublikamıza 298,3 milyon dollar qiymətində 13,5 milyard ədəd, yəni 674 milyon 325 min qutu siqaret gətirilib. Bir qutu siqaret 0,44 dollar qiymətə bəyan edilib. 2013-cü ildə tütün məmulatı istehsalı 50 faiz azalıb, idxal isə 11 faiz artıb. Belə ki, 2011-ci ildə 1439 hektar sahədən 3587,3 ton tütün yığılıb və hər hektara görə məhsuldarlıq 24,9 sentner olub. 2012-ci ildə 1532 hektar sahədən 4278,3 ton tütün yığılıb və məhsuldarlıq 27,9 sentnerə çatıb. 2013-cü ildə isə 1215 hektar sahədən 3265,6 ton məhsul yığılıb. Statistik göstəricilərdən də görünür ki, 2012-ci illə müqayisədə 2013-cü ildə əkin sahəsinin həcmi 317 hektar, tədarük edilən xammalın miqdarı isə 1012,7 ton azalıb. Bu ilin 5 ayında Azərbaycanda 9953,3 min manatlıq tütün məmulatı istehsal edilib. Cəmi 811 miylon ədəd siqaret buraxılıb. Məhsulun hamısı satılıb. 2014-cü ilin 5 ayında ölkəyə 149,3 milyon dollar məbləğində tütün və tütün məmulatı idxal edilib. Bu, ötən ilin eyni dövründəkindən 19,5 faiz  çoxdur. Məlumatlara görə, 1 ton tütünün alış qiyməti təxminən 1000-1500 manat olduğu nəzərə alınarsa, əldə edilən gəlirin təxminən 50-60 faiz maya dəyərinə və digər çəkilən xərclərə çıxılanda, sahibkarların cüzi məbləğdə qazanc əldə etdiyi söylənir.

«European Tobacco-Baku»nun siqaret idxalından illik gəliri 600 milyon manatdan çoxdur
Deyilənlərə görə, «European Tobacco-Baku» Açıq Tipli Səhmdar Cəmiyyəti («ETB» ASC) yerli istehsala məxsus tütün məmulatlarının keyfiyyətsiz olduğunu bəhanə edərək xarici ölkələrdən keyfiyyətli tütün almağa və istehsal etdiyi siqaretləri baha qiymətə satmağa üstünlük verir. Bəzi iddialarda isə bildirilir ki, «ETB» yerli istehsalın həcmini azaltmaqla əlavə xərcə düşmək istəmir. Üstəlik, bu ASC siqaret bazarının inhisarda saxlamaq, süni bahalaşma yaratmaq və daha çox qazanc əldə etmək üçün xarici ölkələrdən siqaret idxal etməyi daha məqsədəuyğun hesab edir. Məlumatlara görə, yerli bazarda siqaretə olan ümumi tələbat ildə 20 milyard ədəd və yaxud 1 milyard qutu olduğundan və xarici ölkələrdən 0,44 dollara, təxminən 40 qəpiyə idxal edilən 1 qutu xarici siqaret pərakəndə satışda orta hesabla 1 manata satılanda «ETB»nin bu satışdan qazancı 60 qəpik edir. Həmin məbləği 1 milyard siqaret qutusunun sayına vursaq, əldə edilən illik gəlirin 600 milyon manat olduğunu görərik. Üstəlik, 1 milyard siqaret qutusunun hər birinin qiymətinin minimum 10 qəpik bahalaşdırılması nəticəsində ASC-nin 100 milyon manat əlavə qazanc əldə etdiyi bildirilir. 

1985-ci ildə 60 min, 2013-cü ildə isə 4,3 min ton tütün istehsal etmişik
Yayılan məlumatlara «ETB» ASC-dən münasibət bildirilmədiyindən, kənd təsərrüfatı üzrə ekspert Vahid Məhərrəmovla həmsöhbət olduq. Tanınmış mütəxəssis «Bakı-Xəbər»ə açıqlamasında bildirir ki, keçmiş SSRİ dövründə tütünçülük kifayət qədər inkişaf etdirilib və hətta 1985-ci ildə 60 min ton tütün istehsal edilib. Sonradan bu sahəyə xüsusi diqqət yetirilmədiyindən, həm tütün əkilən sahələrin, həm də yığılmış xammalın həcmi ilbəil aşağı düşüb: «Əvvəllər Laçın və Kəlbəcər rayonlarında da tütün istehsal edilsə də, həmin rayonların işğalından sonra sözügedən məkanlardan xammal götürmək mümkünləşməyib. 2008-ci ildə təxminən 2,5 min ton xammal tədarük edilib. 2013-cü ildə isə 4,3 min ton tütün yığılıb. Sovet dövründən fərqli olaraq, son illərdə tütünçülük daha çox Şəki-Zaqatala bölgəsində mövcuddur. Qax, Oğuz və Balakən rayonlarında bu sahə çox zəif inkişaf etdirilir. 2013-cü ilin statistik məlumatına görə, Balakən və Oğuz rayonlarının hər birində 1, Zaqatalada 688, Şəkidə 628, Qaxda isə 214 hektar sahədə tütün əkilib. Onu da deyim ki, son illərdə Zaqatala və Şəkidə tütün əkin sahələri artsa da, respublika üzrə bu göstəricidə heç bir artım müşahidə edilməyib».
Mütəxəssis vurğulayır ki, tütünçülüyə marağın və tütün istehsalının ilbəil azalması bir neçə səbəblə əlaqədardır. Onun sözlərinə görə, əsas səbəblərdən birincisi odur ki, tütün istehsalçılarına dotasiyalar və güzəştli kreditlər verilmir. İkincisi, Azərbaycanda gübrə çatışmazlığı mövcud olduğundan, lazımi miqdarda gübrə almağa və onlardan istifadə etməyə fermerlərin maddi imkanı çatmır. Bu səbəbdən də gübrəyə olan tələbatın ödənilməməsi uzun illərdir tütünçülüyün inkişafını əngəlləyən ciddi problemə çevrilib və bu, tütünün məhsuldarlığının artırılmasına imkan vermir: «Üçüncüsü, tütün istehsalçıları aqrotexniki qaydaları gözləmirlər. Yəni həmin qaydalara əməl etmək üçün lazımi texnika çatışmır. Dördüncü səbəb də odur ki, tütünçülüyün çətin sahə olmasına baxmayaraq, fermerlərin tütün istehsalı barədə maarifləndirilməsi, onların bu sahə üzrə lazımi informasiyalarla və nəzəri biliklərlə təmin edilməsinə, həmçinin onların təcrübələrinin təkmilləşdirilməsinə fikir verilmir. Bütün bunlara görə də Azərbaycanda tütünçülüyə nəzarət hələ də yoxdur, bu sahə başlı-başına qalıb. Bu səbəbdən tütün əkilən sahələrin hər hektarına görə məhsuldarlıq 20-25 sentner civarında qalmaqdadır. Bu da ölkəmizdə tütünçülüyün gəlirli sahə olmadığını söyləməyə əsas verir».
Ekspert xatırladır ki, əvvəllər, xüsusilə də keçmiş SSRİ dövründə tütünçülük rentabelli sahə sayılsa da, son illərdə qismən rentabelli sahə kimi qəbul edilir: «Hətta 1985-ci ildə 60 min tütün istehsal ediləndə rentabellik 30 faizdən çox olduğu halda, ötən il bu rentabelliyin 22 faiz olması da tütünçülüklə bağlı ciddi problemlərin olduğunu göstərir». 

1 qutu siqaretin idxal qiyməti 2005-ci ildə 26, 2013-cü ildə 51 sent olub
Onun dediyinə görə, 2002-ci ildən üzübəri dünya bazarında tütünün qiyməti ilbəil artmaqdadır. Hətta son illərdə bu göstərici 2002-ci ildəki qiymətdən 3 dəfə çoxdur: «Azərbaycan son illərdə 13 milyard ədəddən çox siqaret idxal edib. 1 qutunun idxal qiyməti 2005-ci ildə 26 sent olduğu halda, 2013-cü ildə bu rəqəm 51 sent təşkil edib. İdxal qiyməti 2010-ci ildə 7, 2011-ci ildə 41, 2012-ci ildə 44, 2013-cü ildə isə 51 sent olub. Ötən il ölkəmizə 333 milyon dollar dəyərində siqaret idxal edilib. Amma bir siqaret belə ixrac edə bilməmişik. Qiymət artımları məsələsində Azərbaycanda xammal qıtlığının olması barədə deyilənlər heç bir rol oynamır. Başqa sözlə, ölkəmizdə tütün istehsalının baha başa gəlməsi, yerli xammalın xarici xammaldan keyfiyyətsiz olması, xaricdən idxal edilən tütün məmulatının qiymətinin yüksək olması ucbatından yerli istehsalın maya dəyərinin baha olması və sair haqqında deyilənlər yalnız dezinformasiyalardır. Çünki bəzi qruplar tərəfindən siqaretlər süni şəkildə bahalaşdırılır. Söhbət ondan gedir ki, ötən il 1 siqaretin idxal qiyməti 51 sent, yəni Azərbaycan pulu ilə 40 qəpik olanda həmin siqaret ən azı 1 manata satışa qoyulub. Hətta elə siqaretlər olub ki, idxal qiyməti 40 qəpik, satışı 1-2 manat və daha baha qiymətə olub. Son illərdə Azərbaycana 13 milyard ədəddən çox siqaretin idxal edilməsi də bununla əlaqədardır. Halbuki 2004-cü ildə ölkəmizə idxal edilən siqaretlərin sayı 1 milyard ədəddən az idi. Bu da onu göstərir ki, son 10 ildə respublikamıza siqaret idxalı 13 dəfədən çox artıb».

Azərbaycanda adambaşına 74 qutu siqaret düşür
Həmsöhbətimiz vurğulayır ki, son illərdə Azərbaycanda siqaret çəkənlərin sayı da xeyli artıb. Dünyada istehsal olunan siqaretlərin sayını siqaret çəkənlərin sayına böldükdə, digər ölkələrdə adambaşına düşən siqaret qutusunun sayı 40 ədəd olduğu halda, ölkəmizdə bu göstərici rəsmi statistikaya görə 53 ədəddir: «Amma bəzi mənbələrdən aldığım məlumata görə, bu rəqəm 74 qutudur. Halbuki, 10 il əvvəl tələbat 20 qutu olub. Ona görə də Azərbaycanda siqaret çəkənlərin sayı və siqaretə olan tələbat ilbəil artdığından, xarici bazardan hazır məhsulu idxal etmək və onu baha qiymətə satmaq satıcılar üçün iqtisadi cəhətdən daha səmərəli və gəlirlidir. Bu səbəbdən də respublikamızda siqaretlə bağlı qiymət artımları həmişə mövcud olub və davam edəcək».
Vahid Məhərrəmov əlavə edir ki, siqaretin bahalaşmasının qarşısının alınması və Azərbaycanda tütünçülüyün inkişafına geniş yer ayrılması üçün bir neçə variantdan istifadə edilməlidir. Onun fikrincə, ilk növbədə ölkəmizdə yerli siqaretlərin istehsalının sürətləndirilməsi və onların istehsal həcminin ilbəil artırılması üçün dünya standartlarına uyğun müasir avadanlıqlardan, son yenilikləri özündə əks etdirən texnologiyalardan, bu sahə üzrə savadlı və peşəkar mütəxəssislərin bilik və təcrübələrindən istifadə etmək lazımdır: «Təbii ki, bu da kifayət qədər xərc tələb etdiyi üçün bu sahəyə dövlət tərəfindən xüsusi diqqət ayrılmalıdır. Üstəlik, gələcəkdə də tütünçülüyün inkişafının davam etdirilməsi üçün bu sahə üzrə yeni və yerli kadrların yetişdirilməsi məsələsinə də xüsusi diqqət yetirilməlidir. İkinci varinata görə, siqaret istehsalında xeyli sayda və müxtəlif kimyəvi maddələrdən istifadə olunduğu üçün onların xarici ölkələrdən idxalını azaltmaq məqsədilə həmin maddələrin Azərbaycanda istehsal edilməsi daha ucuz başa gələr».

Siqaretlərin süni bahalaşması davam etdiriləcək
Üçüncü varianta görə, Azərbaycanda istehsal olunan siqaretlərin keyfiyyətini artırmaq və xarici ölkələrə baha qiymətə təklif edilməlidir. Çünki yerli siqaretlərimiz keyfiyyətsiz olduğu üçün xarici bazarlara çox ucuz təklif edilir. Məsələn, 1 qutu siqaret xarici ölkədən 51 sentə idxal edildiyi halda, yerli siqaret 12-13 sentə xarici ölkəyə ixrac olunur: «Ona görə də ixracdan əldə edilən gəlir idxala çəkilən xərclərdən çox aşağı olur. Bu səbəbdən də yerli istehsalın keyfiyyətini artırmaq barədə düşünmək lazımdır. Dördüncü varianta görə, Azərbaycanın neft və qaz sektorundan əldə etdiyi gəlirlərin müəyyən hissəsini tütünçülüyün inkişafına ayırmaq məqsədəuyğundur. Həmin maliyyə vəsaiti hesabına müasir tələblərə cavab verən tütünçülük fabriklərinin tikilməsi, onların ən son avadanlıqlarla təchizatı, bu obyektlərdə ən son texnologiyaların tətbiqi, bu işə dünyada tanınmış mütəxəssislərin və kadrların cəlb edilməsi ölkəmizdə tütünçülüyün inkişafını kifayət qədər dirçəldə bilər. Üstəlik, bu yolla Azərbaycanda istehsal olunan siqaretlər xarici bazarlarda rəqabət aparar və xeyli gəlir əldə edə bilərik. Beşinci varianta görə, Şəki-Zaqatala bölgəsində tütün əkini sahələrini və məhsuldarlığı artırmaq məsləhətdir. Bunun üçün yerli tütün istehsalçılarında marağı artırmaq vasitəsilə onlara dövlət səviyyəsində maddi dəstək göstərilməlidir».
Altıncı varianta görə, ölkəmizdə siqaret bazarında qiymətlərin tənzimlənməsi, siqaret istehsalında və satışında inhisarçılığa son qoyulması üçün «ETB» ASC ilə rəqabət apara biləcək bir neçə firma və ya şirkət yaradılmalıdır: «Yeddinci varianta görə, Azərbaycanda rəqabətə davamlı və keyfiyyətli siqaret istehsalının artırılması hesabına qiymətlər tənzimlənməlidir. Bundan əlavə, hökumət qiymətlərin tənzimlənməsi və süni bahalaşmanın qarşısının alınması üçün təxirəsalınmaz tədbirlər həyata keçirməlidir. Yuxarıda sadaladığım problemlər həll olunmazsa və qeyd etdiyim variantların reallaşdırılması üçün tədbirlər həyata keçirilməzsə, qiymət artımları uzun illər davam edəcək».